Ngoại giao chạy đua trước nguy cơ chiến sự trở lại
Đàm phán Mỹ Iran là nỗ lực tìm một thỏa thuận giữa Washington và Tehran nhằm ngăn giao tranh tái diễn, trong đó các bên trung gian giúp duy trì liên lạc và thu hẹp bất đồng về điều kiện ngừng bắn. Hiện Qatar và Pakistan giữ vai trò cầu nối chính, thúc đẩy đối thoại trước nguy cơ xung đột bùng phát trở lại sau cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ của Mỹ ngày 3/11.
Nhịp ngoại giao tăng tốc sau nhiều tuần căng thẳng leo thang: Iran gia tăng các cuộc tấn công nhằm vào tàu thuyền quanh eo biển Hormuz, còn Tổng thống Donald Trump phát tín hiệu có thể ra lệnh mở chiến dịch không kích mới. Ngày 1/11, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi xác nhận các cuộc tham vấn vẫn tiếp diễn nhưng chưa có kết luận cuối cùng, bởi Tehran đang chờ phản hồi của Washington.
Qatar trung gian không chỉ bằng tuyên bố: các nhà đàm phán Qatar đã tới Tehran hôm thứ Hai để trao đổi với quan chức Iran rồi trở về trong ngày. Pakistan hòa giải cùng Qatar và một số nước khác đang góp phần giữ cánh cửa đối thoại mở. Đây là tiến triển đáng kể về kênh liên lạc, nhưng chưa nên nhầm nó với bước đột phá: các bên vẫn chưa thống nhất nổi thứ tự nhượng bộ.
Bất đồng về hạt nhân, trừng phạt và an ninh hàng hải
Điểm nghẽn lớn nhất của đàm phán Mỹ Iran nằm ở việc mỗi bên muốn đối phương nhượng bộ trước. Washington muốn đưa chương trình hạt nhân Iran vào bàn ngay từ đầu; Tehran lại đòi Mỹ dỡ phong tỏa các cảng biển và gỡ trừng phạt xuất khẩu dầu trước. Hai yêu cầu không chỉ khác nhau về nội dung mà còn trái ngược về trình tự, khiến một bước thỏa hiệp ban đầu khó hình thành.
Khoảng cách còn rộng hơn khi Iran muốn giải quyết cùng lúc việc giải phóng tài sản bị phong tỏa, bảo đảm an ninh và các mặt trận liên quan, trong khi Mỹ ưu tiên hạn chế chương trình hạt nhân và bảo vệ tự do hàng hải. Với Tehran, một thỏa thuận tách riêng hồ sơ hạt nhân khỏi sức ép kinh tế và an ninh có thể không đủ sức thuyết phục. Với Washington, gộp mọi vấn đề vào một gói lại làm tăng nguy cơ các cam kết bị đình trệ.
Eo biển Hormuz khiến bế tắc có hệ quả vượt khỏi quan hệ song phương. Các hoạt động nhằm vào tàu thuyền và việc hai bên tranh cãi về quyền kiểm soát tuyến vận tải khiến an ninh hàng hải trở thành một phần trực tiếp của thương lượng. Nếu hai chính phủ không thống nhất được cách bảo đảm lưu thông, một thỏa thuận hạt nhân riêng lẻ khó đủ để ngăn khủng hoảng mới.
Ngừng bắn còn mong manh khi lời đe dọa đi cùng đối thoại
Ngừng bắn Mỹ Iran chưa đồng nghĩa với chấm dứt đối đầu. Sau lệnh ngừng bắn hồi đầu tháng 4, hai bên vẫn xảy ra các cuộc đụng độ, dù cường độ thấp hơn giai đoạn đầu chiến tranh. Mỹ đã tấn công các mục tiêu trên đảo Qeshm, nằm trong eo biển Hormuz, theo thông tin được truyền thông Mỹ đưa ra. Những diễn biến này cho thấy kênh ngoại giao đang vận hành trong lúc nguy cơ quân sự vẫn hiện hữu, chứ không phải sau khi nguy cơ đã được loại bỏ.
Washington vẫn để ngỏ lựa chọn quân sự, còn Tehran tuyên bố sẵn sàng đáp trả nếu bị tấn công. Cùng lúc, hai bên tiếp tục củng cố năng lực tác chiến; nhóm tác chiến tàu sân bay USS Theodore Roosevelt được ghi nhận gần eo biển Malacca và dự kiến tiến vào khu vực phụ trách của CENTCOM trong tuần tới. Đó là tín hiệu khiến các trung gian phải chạy đua, nhưng cũng làm giảm lòng tin cần thiết để biến trao đổi thành cam kết.
Tổng thống Trump nói Washington muốn đạt thỏa thuận và điều đó có thể xảy ra. Tuy vậy, lời tuyên bố hòa giải không xóa được cảnh báo tấn công hay những va chạm trên biển. Khi cả hai phía đều muốn duy trì sức ép để cải thiện vị thế thương lượng, nguy cơ tính toán sai vẫn là mối đe dọa rõ rệt.
Đề xuất mới mở cửa, nhưng chưa tạo được bảo đảm
Các sáng kiến qua trung gian có thể giúp thu hẹp khoảng cách nếu chuyển tranh cãi về thứ tự nhượng bộ thành những bước đi song song, có thể kiểm chứng. Ngày 25/10, các nhà trung gian Qatar trao cho Iran dự thảo chấm dứt chiến tranh, đề xuất mỗi bên thực hiện các bước xây dựng lòng tin và một số quốc gia đứng ra bảo đảm. Đây là hướng đi thực tế hơn việc yêu cầu một phía nhượng bộ toàn bộ trước, nhưng bản dự thảo vẫn chưa phải thỏa thuận được hai bên chấp thuận.
Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf cho biết Tehran đã gửi phản hồi mà ông mô tả là mạnh mẽ và hợp lý, đồng thời nói Washington phải hành động để ngăn chiến tranh. Ngoại trưởng Araghchi cũng xác nhận một phái đoàn Iran đang ở Doha để tiếp tục làm việc với bên trung gian. Các động thái ấy cho thấy tiến trình chưa đứt gãy, nhưng việc trao đổi đề xuất không tự động giải quyết được khác biệt về hạt nhân, trừng phạt hay an ninh hàng hải.
Qatar và Pakistan có thể giữ hai thủ đô trong cuộc đối thoại và giúp thiết kế các bước giảm căng thẳng; họ không thể thay Washington và Tehran đưa ra quyết định chính trị. Kết luận vì thế vẫn thận trọng: các đề xuất mới tạo cơ hội cho ngừng bắn Mỹ Iran bền hơn, nhưng khi bất đồng cốt lõi chưa được xử lý và lựa chọn quân sự còn trên bàn, thỏa thuận vẫn mong manh.
