Thiếu vật liệu đang biến tiến độ thành bài toán nan giải
Thiếu vật liệu xây dựng là tình trạng nguồn cung hợp pháp không đáp ứng kịp nhu cầu thi công, khiến công trường phải chờ đá, cát hoặc cấp phối và khó giữ tiến độ đã cam kết. Tại Bắc Ninh và Lạng Sơn, sức ép này đang hiện rõ khi nhiều dự án được thúc tiến độ nhưng vật liệu không về đều. Dự án sửa chữa gần 4,9 km quốc lộ 17, khởi công ngày 14/4/2025 với tổng kinh phí hơn 40 tỷ đồng, đã bốn lần gia hạn; mỗi ngày có lúc chỉ nhận được vài xe đá dăm, trong khi hạn hoàn thành mới là ngày 30/11/2026. Đây không còn là trở ngại riêng của một nhà thầu: tình trạng tương tự xuất hiện ở nhiều công trình. Khi mũi thi công và nhân lực đã sẵn sàng mà xe vật liệu vẫn thưa, từng ngày chờ đợi đều bào mòn dư địa hoàn thành dự án.
Cầu Cẩm Lý đã cơ bản hoàn thành phần cầu và nền đường dẫn, nhưng còn cần khoảng 20.000 m³ cấp phối đá dăm; giá vật liệu được phản ánh tăng hơn hai lần so với mức phê duyệt trong hồ sơ dự án. Ở Lạng Sơn, hai tuyến cao tốc Hữu Nghị - Chi Lăng và Đồng Đăng - Trà Lĩnh cần khoảng một triệu m³ đá, trong khi nguồn cung mới đáp ứng khoảng 60% nhu cầu. Những con số này cho thấy công trường khát vật liệu không thể khắc phục chỉ bằng tăng ca hay bổ sung máy móc. Khi nguồn cung là nút thắt, thúc tiến độ bằng mệnh lệnh mà không xử lý bài toán vật liệu sẽ đẩy nhà thầu vào thế bị động và khiến mục tiêu về đích khó thành hiện thực.
Siết bến bãi và trạm trộn trái phép là yêu cầu không thể bỏ qua
Trong bối cảnh thiếu nguồn cung, Bắc Ninh lại yêu cầu tăng cường kiểm tra và xử lý vi phạm tại khu vực ven sông. Chủ tịch UBND thành phố Phạm Hoàng Sơn ký Chỉ thị số 14/CT-UBND về quản lý đê điều, bến bãi và trạm trộn bê tông ngoài bãi sông. Thành phố cho biết vi phạm đê điều, vi phạm bến bãi vẫn diễn biến phức tạp; nhiều điểm chưa đủ điều kiện pháp lý vẫn hoạt động, còn nhà xưởng, dây chuyền sản xuất và trạm trộn trong phạm vi bảo vệ đê điều chưa được xử lý dứt điểm. Chỉ thị yêu cầu đình chỉ, chấm dứt hoạt động của bến bãi không đủ điều kiện, trạm trộn bê tông trái phép và cơ sở sử dụng đất sai mục đích; việc tháo dỡ, di dời phải theo đúng thẩm quyền, pháp luật. Đây là kỷ luật cần thiết: nhu cầu vật liệu không thể trở thành giấy phép ngầm cho hoạt động trái quy định.
Thành phố cũng nêu rõ không thể xem một chủ trương đầu tư, giấy tờ đất đai hay một loại giấy phép đơn lẻ là đủ điều kiện hoạt động, cũng không hợp thức hóa vi phạm đã phát sinh. Cách tiếp cận này đúng về nguyên tắc, bởi bến bãi và trạm trộn sai phép không chỉ là vấn đề thủ tục: hoạt động trong khu vực đê điều có thể xung đột với yêu cầu bảo vệ công trình và không gian ven sông. Tuy vậy, siết vi phạm mà không đồng thời nhìn vào năng lực cung ứng sẽ khiến áp lực tiến độ càng dồn lên các mỏ và đơn vị hợp pháp vốn đã hoạt động hết công suất. Câu trả lời không phải nới lỏng kiểm soát, mà là tổ chức kiểm tra minh bạch, xử lý dứt điểm và mở đường cho nguồn cung hợp pháp tăng theo nhu cầu thực tế.
Muốn gỡ nút thắt, cần vừa làm đúng luật vừa khơi thông nguồn hợp pháp
Tình trạng khan hiếm bắt nguồn một phần từ giới hạn năng lực khai thác và vận chuyển. Tại một mỏ đá ở Lạng Sơn, hai dây chuyền nghiền hoạt động liên tục nhưng xe vẫn phải xếp hàng; nhiều xe chờ hai đến ba ngày mới tới lượt. Đó là dấu hiệu nguồn cung đang căng, không phải lý do để bỏ qua điều kiện pháp lý. Lạng Sơn đã đề nghị các cơ quan đẩy nhanh thẩm định hồ sơ khai thác, hướng dẫn doanh nghiệp tháo gỡ vướng mắc trên cơ sở tuân thủ pháp luật, đánh giá nhu cầu thị trường và hiệu quả lâu dài. Việc mở rộng diện tích hay nâng công suất mỏ cần được cân nhắc theo từng dự án, đồng thời tính đến môi trường, cảnh quan và khu vực Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Lạng Sơn. Đây là hướng đi cân bằng hơn: bổ sung nguồn vật liệu có kiểm soát, thay vì chọn giữa tiến độ và quy định.
Các mốc kiểm tra của Bắc Ninh tạo cơ sở để biến chỉ thị thành hành động. Trong năm ngày làm việc kể từ khi ban hành, địa phương phải rà soát các bến bãi và điểm tập kết ven sông, báo cáo Sở Nông nghiệp và Môi trường; sở có ba ngày làm việc từ khi nhận chỉ thị để hướng dẫn biểu mẫu. Toàn bộ địa bàn phải được kiểm tra, phân loại bước đầu trong 15 ngày làm việc. Những thời hạn này cần đi cùng phương án duy trì nguồn cung hợp pháp và công khai kết quả xử lý, để nhà thầu có thể chủ động kế hoạch vật liệu. Nếu chỉ đóng điểm vi phạm mà không thúc đẩy thẩm định mỏ đủ điều kiện, công trường sẽ tiếp tục chờ; nếu chỉ chạy theo sản lượng, rủi ro pháp lý và môi trường lại bị đẩy sang cộng đồng.
Kỷ cương và tiến độ phải được giải quyết cùng lúc
Bài toán nguồn cung xây dựng không thể được giải bằng cách dung túng trạm trộn bê tông trái phép hay vi phạm bến bãi, nhưng cũng không thể chỉ dừng ở xử phạt rồi để công trường tự xoay xở. Bắc Ninh cần thực thi nghiêm các mốc rà soát và chấm dứt hoạt động sai phép; Lạng Sơn cần thẩm định kịp thời hồ sơ khai thác hợp lệ, dựa trên nhu cầu thực và giới hạn môi trường. Với nhà thầu, điều quan trọng là có nguồn vật liệu rõ ràng, lịch giao hàng dự đoán được và thông tin sớm khi phát sinh thiếu hụt. Với người dân, các dự án giao thông chậm đồng nghĩa việc đi lại, kết nối và khai thác công trình cũng bị trì hoãn. Kỷ cương không đối lập với tiến độ: khi nguồn cung được khơi thông đúng luật, cả công trình lẫn lợi ích công cộng mới có cơ hội về đích bền vững.
