Thiếu hụt vật liệu xây dựng: điểm nghẽn mới của bùng nổ hạ tầng
Thiếu hụt vật liệu xây dựng là tình trạng nhu cầu đá, cát, đất san lấp cho các công trình giao thông, công nghiệp, đô thị và đầu tư công tăng mạnh, vượt xa năng lực khai thác được cấp phép của các mỏ hiện hữu, khiến nguồn cung bị đứt gãy cục bộ, giá cả leo thang và tiến độ dự án bị đe dọa ở nhiều địa phương. Những tháng cuối năm, làn sóng khởi công và tăng tốc thi công cao tốc, sân bay, khu công nghiệp, khu đô thị đã biến đá và cát thành “nút thắt” mới, từ Lào Cai, Quảng Ngãi đến Gia Lai, khi năng lực cung ứng không theo kịp quy mô đầu tư hạ tầng đang mở rộng.
Quảng Ngãi, Lào Cai, Gia Lai: khi nhu cầu vượt xa công suất mỏ
Điều đáng lo không phải là Việt Nam thiếu tài nguyên, mà là thiếu khả năng đưa tài nguyên ra thị trường đúng lúc. Ở Lào Cai, 33 mỏ đá đang hoạt động với tổng công suất khoảng 2,69 triệu m³/năm, trong khi nhu cầu cho các công trình năm lên tới hơn 5,7 triệu m³, giai đoạn 2026–2030 dự kiến cần trên 28 triệu m³. Kết quả là nhà thầu phải kéo vật liệu từ Phú Thọ, Tuyên Quang, thậm chí Lạng Sơn với cự ly vận chuyển hơn 200 km, làm chi phí nhiên liệu tăng, thời gian quay vòng phương tiện kéo dài và tiến độ thi công bị bóp nghẹt. Quảng Ngãi có 45 mỏ đá với tổng trữ lượng còn lại khoảng 51,6 triệu m³, công suất 3,25 triệu m³/năm, nhưng khu vực phía Tây chỉ đáp ứng được 66% nhu cầu, dẫn tới thiếu hụt nghiêm trọng nguồn cung và công trình chậm tiến độ. Tại Gia Lai, nhu cầu cát, đá phục vụ cao tốc Quy Nhơn – Pleiku, cảng hàng không Phù Cát, khu đô thị, du lịch nghỉ dưỡng khiến giá vật liệu tăng 5–20% tại nhiều địa bàn, hai mặt hàng cát và đá tăng mạnh nhất.
Nâng công suất khai thác đá: yêu cầu cấp bách nhưng đầy rào cản
Trong bối cảnh khan hiếm cát đá, nâng công suất khai thác đá trở thành yêu cầu cấp bách, nhưng cơ chế đặc thù hiện tại lại đang là rào cản. Ở Quảng Ngãi, hàng chục chủ mỏ đá kiến nghị được điều chỉnh, nâng công suất khai thác hằng năm vì nhiều mỏ đã hết công suất được cấp phép dù trữ lượng vẫn còn lớn. Tại cuộc họp ngày 28/9, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Trần Phước Hiền thừa nhận đây là vấn đề cần sớm giải quyết và giao Sở Công Thương khẩn trương hướng dẫn chủ mỏ hoàn thiện thủ tục làm cơ sở trình cấp thẩm quyền xem xét. Nhưng thực tế, theo phản ánh của doanh nghiệp ở Lào Cai, muốn nâng công suất, mỏ phải chứng minh trữ lượng, điều chỉnh thiết kế khai thác từng tầng, hoàn thiện phương án khai thác và đánh giá tác động môi trường; chi phí thuê tư vấn cao và thời gian chờ phê duyệt kéo dài khiến cơ chế đặc thù vẫn “nặng thủ tục” hơn là “đặc biệt linh hoạt”. Nơi thì mỏ hết công suất phải xếp hàng 2–3 ngày mới lấy được một chuyến đá, nơi thì hàng trăm nghìn m³ nhu cầu vẫn chưa có nguồn đáp ứng kịp thời.
Giải pháp ổn định thị trường: không thể chỉ mở van khai thác
Các địa phương đang chạy đua đưa ra giải pháp ổn định thị trường vật liệu xây dựng, nhưng nếu chỉ chăm chăm mở van khai thác, rủi ro môi trường và thất thoát tài nguyên sẽ đến rất nhanh. Ở Quảng Ngãi, lãnh đạo tỉnh yêu cầu việc nâng công suất phải đúng trình tự pháp luật, đồng thời yêu cầu các chủ mỏ được nâng công suất phải ưu tiên cung cấp đá cho các công trình, dự án trên địa bàn trước khi bán ra ngoài tỉnh và thực hiện đầy đủ nghĩa vụ tài chính với Nhà nước. Một câu nói nên được trích dẫn lại ở thời điểm này là: “Giá đá vật liệu trong dự toán khoảng 300.000–320.000 đồng/m³, trong khi giá thực tế đến chân công trình có thời điểm lên tới 600.000–700.000 đồng/m³”. Con số này cho thấy nếu không kiềm chế đà tăng giá, vốn đầu tư công sẽ bị bào mòn. Tại một thành phố ven biển miền Trung, Ban Quản lý các công trình giao thông kiến nghị rút gọn thủ tục pháp lý để sớm đưa các mỏ cát, đá đấu giá vào khai thác, đồng thời đẩy nhanh rà soát, cấp phép cho 16 mỏ đá được xác định là nguồn cung quan trọng nhằm ngăn nguy cơ đứt gãy vật liệu và ổn định thị trường.
Cân bằng cung ứng và bảo vệ môi trường: hướng đi bền vững
Nếu Việt Nam lựa chọn giải bài toán thiếu hụt vật liệu xây dựng bằng cách “đào nhanh hơn, nhiều hơn” mà bỏ qua kiểm soát, chúng ta sẽ trả giá bằng sạt lở, ô nhiễm và những vùng đất bị xẻ nát. Để nâng công suất khai thác đá mà vẫn bền vững, từng mỏ phải đáp ứng đầy đủ các điều kiện về trữ lượng, thiết kế khai thác, đất đai, môi trường, vật liệu nổ, an toàn lao động và các yêu cầu pháp lý khác. Các địa phương như Gia Lai không chỉ siết tiến độ nhà thầu mà còn buộc các bên liên quan phải tính lại cách tổ chức thị trường vật liệu, thay vì bị động chạy theo cơn sốt giá. Cách tiếp cận cần thiết lúc này là chấp nhận rút ngắn thời gian khai thác thực tế của mỏ bằng việc tăng công suất, nhưng song song là giám sát chặt tác động môi trường, đấu giá quyền khai thác công khai, minh bạch và ưu tiên nguồn vật liệu cho công trình trọng điểm. Một chiến lược hạ tầng khôn ngoan phải coi đá, cát là tài sản quốc gia hạn chế, không phải nguồn dự trữ vô tận có thể tiêu dùng tùy tiện.
