Mở cơ hội, nhưng không thể xem nhẹ quyền của trẻ
Hiến tạng trẻ em là việc đăng ký hoặc hiến mô, bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi theo những điều kiện pháp luật quy định, với yêu cầu đặt sự tự nguyện và lợi ích tốt nhất của trẻ lên hàng đầu. Đây không chỉ là câu chuyện mở rộng nguồn ghép; đó còn là phép thử xem pháp luật có bảo vệ được người hiến nhỏ tuổi trước sức ép từ người lớn hay không. Chiều 27/10, Bộ Y tế tổ chức họp báo làm rõ định hướng dự thảo sửa đổi luật về hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác. Bộ trưởng Đào Hồng Lan nêu hai nguyên tắc: mở rộng cơ hội cứu người bệnh nhưng siết điều kiện, điều cấm và xác định đối tượng hiến. Hướng đi này hợp lý, song phần “chặt” phải được thể hiện bằng quy trình có thể kiểm chứng, không chỉ bằng cam kết không ép buộc.
Nhu cầu điều trị khiến việc sửa luật trở nên cấp thiết. Mỗi năm, Việt Nam ước tính cần khoảng 55 ca ghép gan và 60 ca ghép thận ở trẻ em; danh sách chờ ghép gan tích lũy khoảng 200 trường hợp, còn khả năng đáp ứng nhu cầu ghép tế bào gốc tạo máu tại Bệnh viện Nhi Trung ương mới đạt khoảng 30%. Những con số ấy cho thấy vì sao không thể bỏ qua nguồn hiến phù hợp. Nhưng nhu cầu cấp bách của người nhận không thể biến thành áp lực buộc trẻ hoặc gia đình phải đồng ý.
Ranh giới cần rõ: hiến khi còn sống và sau khi qua đời
Điểm quan trọng nhất để tránh hiểu lầm là dự thảo không cho phép trẻ dưới 18 tuổi đang sống hiến thận, gan, tim hay phổi. Người chưa thành niên còn sống chỉ có thể hiến mô tái sinh, như tế bào gốc tạo máu, trong trường hợp giới hạn để điều trị cho người thân và khi không có người hiến trưởng thành phù hợp. Theo đề xuất, người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi có thể hiến cho thành viên gia đình; người dưới 15 tuổi chỉ được hiến cho cha mẹ hoặc anh chị em ruột. Việc hiến cần đáp ứng điều kiện sức khỏe, được tư vấn độc lập và có sự đồng ý của trẻ cùng cha mẹ hoặc người giám hộ. Với hiến sau khi qua đời, dự thảo đề xuất cho phép người dưới 18 tuổi đăng ký nguyện vọng khi có văn bản đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ. Hai tình huống này khác nhau về bản chất và rủi ro; luật cần trình bày tách bạch để gia đình không nhầm sự đồng ý của người đại diện với quyền quyết định thay cho trẻ.
Trong một trường hợp, sự đồng ý bằng văn bản của người đại diện là điều kiện pháp lý; nhưng văn bản ấy không thể tự nó chứng minh trẻ không bị gây sức ép. Cơ chế bảo vệ trẻ em cần có cách hỏi ý kiến phù hợp lứa tuổi, tư vấn riêng không có mặt người có thể chi phối, và đánh giá xem trẻ có hiểu việc đăng ký đồng nghĩa với điều gì hay không. Nếu trẻ tỏ ý không muốn, sự im lặng hoặc chữ ký của người lớn không nên được diễn giải thành sự tự nguyện.
Tự nguyện phải được kiểm chứng, không chỉ được tuyên bố
Nguy cơ lớn nhất không nằm ở mục tiêu cứu người mà ở khả năng nguyện vọng của trẻ bị thay thế bởi mong muốn, lợi ích hoặc sức ép từ người xung quanh. Vì vậy, tư vấn độc lập là điều kiện cần nhưng chưa đủ: người tư vấn phải độc lập với gia đình, bên nhận ghép và nhóm điều trị; trẻ cần được gặp riêng, có thời gian cân nhắc và được quyền rút lại ý kiến mà không bị trách cứ. Quy trình cũng nên ghi nhận cách xác nhận sự đồng thuận, đồng thời có đầu mối tiếp nhận khiếu nại hoặc dấu hiệu mua bán, cưỡng ép. Đây không phải thủ tục làm chậm một lựa chọn nhân đạo. Đó là cách phân biệt lòng tự nguyện với sự phục tùng trong quan hệ gia đình vốn có chênh lệch quyền lực. Một chính sách chỉ an toàn khi trẻ có thể nói “không” mà không sợ làm tổn thương người thân, mất sự chăm sóc hay bị quy trách nhiệm cho tình trạng của người bệnh.
Mở rộng hiến mô tạng có thể giúp thêm bệnh nhi được điều trị, nhưng quyền lợi của người nhận không được lấn át quyền thân thể và sự an toàn của người hiến chưa thành niên. Bộ Y tế cho biết dự thảo sẽ tiếp tục được rà soát, chỉnh lý, tiếp thu ý kiến của đại biểu Quốc hội, chuyên gia, người dân và báo chí trước khi hoàn thiện trình Quốc hội xem xét. Đây là cơ hội để biến nguyên tắc tự nguyện thành hàng rào cụ thể: trẻ được cung cấp thông tin dễ hiểu, được lắng nghe độc lập và được bảo vệ trước mọi hình thức tác động.
Kết luận: Cứu người không thể đánh đổi bằng quyền của trẻ
Dự thảo luật hiến tạng có lý do nhân đạo rõ ràng: nguồn hiến phù hợp có thể mở thêm cơ hội sống cho những bệnh nhi đang chờ ghép. Nhưng luật chỉ đáng ủng hộ nếu phần mở rộng luôn đi cùng cơ chế phát hiện và ngăn chặn ép buộc, không đặt gánh nặng chứng minh sự tự nguyện lên vai trẻ. Trước khi thông qua, cần làm rõ ai tư vấn, ai xác nhận nguyện vọng, trẻ được rút lại quyết định bằng cách nào và cơ quan nào xử lý khi có nghi vấn bị tác động. Một hệ thống hiến, lấy, ghép có trách nhiệm phải bảo vệ cả người nhận lẫn người hiến. Cơ hội cứu sống bệnh nhi là lý do để hoàn thiện chính sách, không phải lý do để hạ thấp chuẩn bảo vệ. Chỉ khi tiếng nói riêng của trẻ được tôn trọng và quyết định của các em được kiểm chứng độc lập, việc mở rộng hiến tạng trẻ em mới có thể vừa nhân văn vừa an toàn.
