Mở rộng cơ hội hiến không thể thay thế quyền tự quyết
Trẻ vị thành niên hiến tạng là việc người dưới 18 tuổi hiến mô hoặc đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi qua đời theo những điều kiện riêng, trong đó nguyện vọng của trẻ cần được bảo vệ trước mọi sức ép. Sáng 21/10, Bộ trưởng Y tế Đào Hồng Lan trình Quốc hội dự án luật sửa đổi về hiến, lấy, ghép mô và bộ phận cơ thể người, với đề xuất mở rộng nguồn hiến để tăng cơ hội điều trị. Nhu cầu là có thật: sau gần 20 năm thi hành luật năm 2006, nhiều người bệnh, kể cả trẻ em, phải chờ nguồn hiến phù hợp và có trường hợp không thể chờ thêm. Nhưng mục tiêu cứu người không thể biến cơ thể một đứa trẻ thành phương án mặc định khi người thân lâm bệnh. Chính sách chỉ đáng ủng hộ nếu sự tự nguyện của trẻ được xem là điều kiện thực chất, không phải chữ ký bổ sung cho quyết định của người lớn.
Đây không phải lo ngại suy đoán. Đại biểu và chuyên gia cảnh báo quan hệ phụ thuộc trong gia đình có thể khiến trẻ chịu áp lực hoặc bị ép hiến; một em nhỏ có thể khó nói “không” khi anh chị đang cần ghép tủy. Vì vậy, đồng ý của cha mẹ hay người giám hộ là cần thiết nhưng không thể thay thế tiếng nói riêng của trẻ. Bảo vệ quyền trẻ em phải bao gồm cả việc nhận diện những sức ép không thành lời: cảm giác mắc nợ, sợ bị trách móc, hoặc tin rằng mình phải hy sinh để cứu người thân. Nếu không có cách kiểm tra độc lập, sự im lặng của trẻ rất dễ bị hiểu nhầm thành đồng thuận.
Hai hình thức hiến, hai bộ điều kiện bảo vệ
Dự thảo phân biệt hiến mô khi còn sống với đăng ký hiến sau khi qua đời, bởi rủi ro và điều kiện của hai trường hợp không giống nhau. Với hiến khi còn sống, đề xuất chỉ cho phép người chưa thành niên hiến mô có khả năng tái sinh, như tế bào gốc tạo máu, để điều trị cho người thân khi không có người hiến trưởng thành phù hợp. Cụ thể, người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi có thể hiến cho thành viên gia đình; người dưới 15 tuổi chỉ được hiến cho cha mẹ hoặc anh chị em ruột. Dự thảo không cho phép người dưới 18 tuổi hiến các bộ phận không tái sinh như thận hay một phần gan. Những giới hạn này cần được giữ rõ ràng: hiến mô khi còn sống vẫn có thể đặt trẻ trước can thiệp y tế và áp lực cảm xúc, dù mô có khả năng phục hồi.
Với đăng ký hiến sau khi qua đời, dự thảo đặt điều kiện khác: trẻ cần có đăng ký hoặc nguyện vọng hiến trước khi mất, được cha mẹ hoặc người giám hộ đồng ý, và việc lấy mô chỉ được xem xét sau khi hội đồng chuyên môn độc lập xác định chết não hoặc chết tuần hoàn. Sự khác biệt này phải được giải thích minh bạch cho trẻ và gia đình, thay vì gộp mọi hình thức dưới một khái niệm “hiến tạng”. Đồng ý đăng ký trước không thể được coi là lý do bỏ qua quy trình xác minh và bảo vệ; ngược lại, chữ ký của người đại diện cũng không nên xóa bỏ nguyện vọng riêng của trẻ.
Quyền từ chối phải có hiệu lực đến phút cuối
Dự thảo cần ghi rõ quyền từ chối hiến tạng và quyền rút lại sự đồng ý của người dưới 18 tuổi trước khi lấy mô, không kèm bất kỳ bất lợi nào. Nếu trẻ sợ làm người thân thất vọng, một quyền chỉ tồn tại trên giấy sẽ không đủ. Cần tư vấn riêng, không có mặt người có thể gây áp lực, bằng ngôn ngữ phù hợp với độ tuổi và khả năng nhận thức; đồng thời phải hỏi lại nguyện vọng của trẻ ở những thời điểm quan trọng. Khi ý kiến của trẻ khác với lợi ích hoặc mong muốn của người đại diện, luật cần quy định rõ cách xử lý thay vì mặc nhiên để người lớn quyết định.
Cơ chế bảo vệ nên có đánh giá độc lập về sức khỏe thể chất, tâm lý và hệ lụy xã hội; một người thứ ba không liên quan đến người nhận cần chứng kiến quy trình, cùng sự giám sát của cơ quan bảo vệ trẻ em. Đây không phải thủ tục rườm rà mà là cách kiểm tra xem trẻ có hiểu lựa chọn, có đang tự nguyện và có thể đổi ý hay không. Cần có đầu mối tiếp nhận phản ánh kín đáo, hồ sơ ghi nhận từng lần trao đổi và trách nhiệm rõ ràng nếu phát hiện ép buộc. Sự giám sát càng độc lập, gia đình càng khó biến tình thân thành nghĩa vụ hiến tặng.
Cứu người phải đi cùng bảo vệ trẻ
Mở rộng nguồn hiến có thể giúp bệnh nhi có cơ hội nhận mô phù hợp, nhưng không thể đặt sức khỏe, quyền tự quyết hay lợi ích tốt nhất của trẻ hiến xuống hàng sau. Quốc hội cũng cần xem xét minh bạch trong phân bổ: Ủy ban thẩm tra đề nghị làm rõ tiêu chí ưu tiên ghép và nghiên cứu cách tính điểm, ứng dụng thuật toán trong điều phối. Khi quy trình phân bổ công bằng, gia đình ít có lý do xem một trẻ cụ thể là “nguồn hiến” duy nhất.
Ngày 23/10, Bộ Y tế làm rõ dự thảo hướng tới bảo vệ người hiến, xác minh nhân thân và quan hệ giữa người hiến với người nhận, đồng thời bảo đảm tính độc lập trong đánh giá và tư vấn cho người dưới 18 tuổi. Dự luật đang tiếp tục được tiếp thu ý kiến để chỉnh lý; Quốc hội dự kiến thảo luận tại hội trường ngày 3/11 và xem xét thông qua trong kỳ họp này. Những bước tiếp theo cần biến cam kết bảo vệ thành quyền có thể thực thi: trẻ được lắng nghe riêng, được từ chối hoặc rút đồng ý, và không bị trừng phạt vì lựa chọn ấy. Cứu một người bệnh là mục tiêu nhân đạo; buộc một đứa trẻ khác gánh rủi ro không thể là cái giá chấp nhận được.
