Rà soát sách giáo khoa: Thông điệp chính trị mạnh cho cải cách giáo dục
Rà soát sách giáo khoa mới là quá trình đánh giá, chỉnh sửa và hoàn thiện nội dung, cấu trúc và học liệu đi kèm của các bộ sách đang được sử dụng trong chương trình giáo dục phổ thông, nhằm bảo đảm tính thiết thực, giảm tải, không làm tăng áp lực học tập và chi phí cho học sinh, đồng thời đáp ứng các mục tiêu phát triển con người mà hệ thống giáo dục đặt ra. Văn phòng Trung ương Đảng đã ban hành thông báo kết luận của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm sau buổi làm việc với các cơ quan về kết quả 1 năm triển khai Nghị quyết 71 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo. Điều đó cho thấy việc rà soát sách giáo khoa không còn là câu chuyện kỹ thuật, mà là một yêu cầu chính trị gắn với định hướng cải cách giáo dục sâu rộng. Trong bối cảnh tranh luận quanh chương trình GDPT 2018 và sách giáo khoa mới, kết luận này đặt ra một chuẩn mực mới: đổi mới phải đi kèm giảm áp lực học tập và chi phí học sinh, nếu không sẽ khó nhận được sự đồng thuận xã hội.
Điều chỉnh nội dung bất cập: Nhắm đúng vào các môn hình thành nhân cách
Điểm đáng chú ý nhất trong kết luận là yêu cầu “kịp thời điều chỉnh những nội dung bất cập” ở các môn trực tiếp góp phần hình thành nhân cách, lòng yêu nước và ý thức trách nhiệm xã hội như giáo dục đạo đức, công dân, lịch sử, tiếng Việt, ngữ văn. Đây là nhóm môn học luôn gây tranh luận trong xã hội, vì không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn định hình cách học sinh nhìn nhận bản thân, cộng đồng và đất nước. Nếu để tồn tại những nội dung xa rời thực tiễn, nặng tính khẩu hiệu hoặc chồng chéo, sách giáo khoa mới sẽ biến thành gánh nặng tư tưởng thay vì nền tảng nhân cách. Việc ưu tiên chỉnh sửa các môn này cho thấy cải cách giáo dục đang dịch chuyển từ “đổi mới hình thức” sang “chỉnh lý nội dung cốt lõi của con người”. Ở góc độ người học, đây là cơ hội để môn đạo đức, công dân, lịch sử, ngữ văn trở nên gần gũi, thuyết phục và nuôi dưỡng khát vọng cống hiến, thay vì chỉ là những trang sách buộc phải ghi nhớ để vượt qua bài kiểm tra.
Giảm áp lực học tập và chi phí học sinh: Thước đo thực chất của sách giáo khoa mới
Yêu cầu rà soát, hoàn thiện sách giáo khoa và học liệu “theo hướng thiết thực, hiệu quả, không làm gia tăng áp lực học tập và chi phí cho học sinh và gia đình” được nêu rất rõ. Đây là câu trả lời trực diện cho những bức xúc xã hội về việc đổi mới nhưng học sinh ngày càng mệt mỏi, phụ huynh ngày càng tốn kém. Vấn đề không chỉ nằm ở giá bộ sách, mà còn ở hệ sinh thái học liệu kèm theo: sách bài tập, tài liệu tham khảo, bộ đề, phần mềm, lớp học thêm… Nếu chương trình GDPT 2018 vẫn giữ mức yêu cầu cao nhưng không tinh giản, sách giáo khoa mới dù được chỉnh sửa cũng khó giảm áp lực. Ngược lại, khi tinh giản nội dung theo hướng thiết thực, sách sẽ gọn hơn, thầy dạy bớt “chạy đua”, trò bớt phải học đối phó. Khi đó, giảm chi phí học sinh không phải là vài khoản hỗ trợ nhỏ, mà là giảm cả gánh nặng học liệu lẫn nhu cầu học thêm bên ngoài.
Chương trình GDPT 2018 và bài toán đổi mới từ bên trong nhà trường
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đề nghị đánh giá thực chất việc thực hiện chương trình GDPT 2018, tiếp tục rà soát, tinh giản theo hướng thiết thực, giảm tải, lấy giáo dục phổ thông làm nền tảng. Song song với sách giáo khoa, ông yêu cầu ngành giáo dục tự đổi mới sâu sắc từ quản trị nhà trường, xây dựng đội ngũ giáo viên đến nội dung, phương pháp dạy học, thi, kiểm tra, đánh giá. Nói cách khác, nếu chỉ “mài giũa” lại sách giáo khoa mà vẫn giữ cách dạy đọc–chép, học thuộc, thi nặng nề thì mục tiêu giảm áp lực học tập sẽ thất bại. Câu nói “mục tiêu cuối cùng của giáo dục không phải là điểm số, bằng cấp hay thứ hạng của nhà trường, mà là giáo dục nên những con người như thế nào” là một chuẩn mực nên được trích lại trong mọi cuộc họp chuyên môn. Nó nhắc rằng cải cách giáo dục không đo bằng số bộ sách hay số đề án, mà bằng sự trưởng thành của mỗi học sinh sau 12 năm phổ thông.
Từ chỉ đạo đến thực thi: Cần cơ chế để không còn “nơi thừa, nơi thiếu” cơ hội học tập
Kết luận không chỉ dừng ở sách giáo khoa mà còn chạm vào gốc rễ bất bình đẳng giáo dục: thiếu trường, thiếu lớp, thiếu giáo viên. Mục tiêu được đặt ra là không để một học sinh nào bị hạn chế cơ hội học tập vì thiếu trường, thiếu lớp, thiếu giáo viên; không để chất lượng giáo dục và tương lai học sinh phụ thuộc vào nơi các em được sinh ra và lớn lên. Để đạt được, Chính phủ được yêu cầu xây dựng lộ trình, sắp xếp lại mạng lưới trường lớp theo biến động dân số, ưu tiên vùng sâu, vùng xa, xử lý quá tải ở đô thị. Khi hệ thống được phân bổ hợp lý, chương trình GDPT, sách giáo khoa mới và các biện pháp giảm chi phí học tập mới phát huy tác dụng. Bằng không, nơi thiếu giáo viên sẽ tiếp tục “cắt xén chương trình”, còn nơi thừa điều kiện thì trẻ lại phải gánh thêm học liệu và kỳ vọng thành tích. Rà soát sách giáo khoa vì thế phải song hành với rà soát toàn bộ hệ thống nếu muốn thay đổi thực chất.
