Giáo dục STEM được “định danh”: Không thêm môn, nhưng thay đổi cách học
Giáo dục STEM trong trường phổ thông là cách tổ chức dạy học tích hợp khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học vào các bài học, hoạt động trải nghiệm và nghiên cứu khoa học của học sinh, nhằm phát triển năng lực số, tư duy liên môn và khả năng giải quyết vấn đề thực tiễn thay vì chỉ học thuộc kiến thức lý thuyết. Bộ Giáo dục và Đào tạo đang lấy ý kiến dự thảo Thông tư mới về tổ chức hoạt động giáo dục STEM trong giáo dục phổ thông, với mục tiêu hình thành hành lang pháp lý thống nhất trên toàn quốc. Đây không phải câu chuyện thêm một môn học vào thời khóa biểu vốn đã dày đặc, mà là cách “định danh” và chuẩn hóa những gì nhiều trường đang làm một cách tự phát. Điểm mấu chốt là: hoặc STEM trở thành cơ hội, hoặc nó biến thành hình thức nếu nhà trường triển khai chiếu lệ.
Vì sao cần Thông tư mới GD-ĐT cho giáo dục STEM ngay lúc này?
Dự thảo Thông tư mới GD-ĐT không xuất hiện trong khoảng trống, mà nhằm cụ thể hóa các quy định mới của Luật Giáo dục và phù hợp với chủ trương dạy học 2 buổi/ngày tại các cơ sở giáo dục. Nhiều năm qua, hoạt động STEM trường học chủ yếu dựa vào sự năng động của từng địa phương, từng hiệu trưởng, dẫn đến nơi làm rất mạnh, nơi gần như bỏ trống. Bộ thừa nhận mục tiêu lớn là tạo hành lang pháp lý thống nhất để khắc phục tình trạng triển khai chưa đồng bộ giữa các địa phương và nhà trường. Quan trọng hơn, STEM được xem là công cụ phát hiện và nuôi dưỡng học sinh có năng lực khoa học, kỹ thuật, công nghệ, đồng thời gắn với định hướng nghề nghiệp, kết nối trường phổ thông với đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp nhằm tạo nguồn người học cho các ngành công nghệ chiến lược của quốc gia.
Ba hình thức hoạt động STEM: Linh hoạt nhưng có nguy cơ… nửa vời
Theo dự thảo, giáo dục STEM sẽ được tổ chức qua ba hình thức: bài học STEM, hoạt động trải nghiệm STEM và hoạt động nghiên cứu khoa học, kỹ thuật của học sinh. Bài học STEM được tích hợp ngay trong các môn hiện có, theo hướng nội môn hoặc liên môn; về lý thuyết, điều này tránh được “môn học mới”, nhưng cũng đòi hỏi thầy cô phải thay đổi thói quen soạn bài, cách đánh giá. Hoạt động trải nghiệm STEM được tổ chức qua câu lạc bộ, chuyến trải nghiệm thực tế trên cơ sở tự nguyện, không bắt buộc đại trà. Đây là điểm tiến bộ, nhưng nếu nhà trường thiếu chiến lược, hoạt động dễ bị biến thành hội thi phong trào. Hoạt động nghiên cứu khoa học, kỹ thuật dành cho học sinh có năng lực, sở thích riêng, được giáo viên hoặc nhà khoa học hướng dẫn – một cánh cửa cho tài năng, nhưng cũng đặt bài toán về nhân lực và thời gian cho giáo viên.
Tác động trực tiếp tới học sinh: kỹ năng công nghệ tăng, áp lực điểm số giảm?
Điểm tích cực nhất của dự thảo là nguyên tắc xuyên suốt: không làm phát sinh môn học mới, không tăng thời lượng dạy học, đầu điểm hay hồ sơ, sổ sách riêng ngoài quy định hiện hành. Nói cách khác, giáo dục STEM không trở thành thêm một “môn để thi”, mà là cách tổ chức lại việc học. Nội dung STEM được triển khai qua hai quy trình khám phá khoa học và thiết kế kỹ thuật; những chủ đề như lập trình, điều khiển, robot, dữ liệu, trí tuệ nhân tạo (AI), Internet vạn vật (IoT) có thể được lồng ghép phù hợp từng cấp học. Nếu làm nghiêm túc, đây là cơ hội vàng để nâng kỹ năng công nghệ học sinh, từ năng lực số tới khả năng vận dụng kiến thức liên môn để giải quyết vấn đề thực tiễn. Việc đánh giá tập trung vào năng lực, không hình thành môn học, đầu điểm hay học bạ riêng cho giáo dục STEM – điều mà nhiều phụ huynh mong đợi.
Không chỉ trong lớp học: mở rộng hoạt động STEM ra đời sống
Một thay đổi quan trọng là hoạt động STEM không bị giới hạn trong khuôn viên trường học. Dự thảo cho phép tổ chức tại cơ sở sản xuất, trường đại học, viện nghiên cứu, bảo tàng và những địa điểm phù hợp khác. Nếu được tổ chức nghiêm túc, học sinh có thể “đi học” ở nhà máy, phòng lab, bảo tàng khoa học, thấy được công nghệ vận hành trong thực tế thay vì chỉ xem hình minh họa. Tuy nhiên, mọi hoạt động phải trên nguyên tắc tự nguyện, bảo đảm an toàn, có sự đồng thuận của cha mẹ và không nhằm mục đích quảng cáo, bán hàng. Về cơ sở vật chất, dự thảo không ép tất cả trường phải có phòng STEM riêng; thiết bị được định hướng theo ba mức kế thừa nhau, từ mức sử dụng thiết bị dạy học tối thiểu và vật liệu sẵn có, tới mức gắn với chuyển đổi số và mức chuyên sâu phù hợp trường chuyên, trường trọng điểm. Đây là cách tiếp cận thực tế, song cũng đồng nghĩa chất lượng STEM sẽ phụ thuộc mạnh vào quyết tâm từng địa phương.
