Đích đến chung đòi hỏi chuẩn bị có trách nhiệm
Thống nhất sách giáo khoa là quá trình lựa chọn, rà soát và hoàn thiện một bộ sách dùng chung trên toàn quốc, dựa trên yêu cầu của chương trình giáo dục và bằng chứng thu được từ thực tiễn dạy học. Đây không nên là cuộc thay sách bằng mọi giá: mục tiêu phải là nâng chất lượng, đồng thời giữ nhịp học tập ổn định cho học sinh và nhà trường. Sáng 31-10, tại kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI thảo luận về tình hình thực hiện kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội năm 2026 và dự kiến kế hoạch năm 2027; các nội dung giáo dục, trong đó có chương trình và sách giáo khoa, được nêu trong nhóm vấn đề cần giải trình. Bộ Giáo dục và Đào tạo định hướng hoàn thành rà soát chương trình trong năm 2027, sau đó hoàn thiện sách để hướng tới sử dụng thống nhất từ năm học 2028-2029. Mốc thời gian này tạo áp lực tiến độ, nhưng không thể là lý do để giản lược thẩm định.
Rà soát chương trình học trước khi chốt nội dung
Rà soát chương trình học phải đi trước việc chỉnh sửa sách: nếu yêu cầu cần đạt chưa được xác định rõ, việc chọn bài, ngữ liệu hay hoạt động học tập sẽ thiếu một chuẩn chung. Bộ Giáo dục và Đào tạo cho biết việc cập nhật, bổ sung và điều chỉnh chương trình, sách giáo khoa cần phù hợp với yêu cầu mới tại Nghị quyết 71-NQ/TW và chỉ đạo của cấp có thẩm quyền. Thước đo không nên là mức độ quen thuộc hay số lượng nội dung được giữ lại, mà là việc nội dung có đáp ứng chương trình, chính xác, có cơ sở khoa học và phù hợp lứa tuổi hay không. Cũng cần kiểm tra khả năng tổ chức dạy học trong điều kiện thực tế, thay vì chỉ đánh giá bản thảo trên giấy. Khi những tiêu chí này được công bố minh bạch, giáo viên và phụ huynh có cơ sở hiểu vì sao một nội dung được giữ, sửa hoặc loại bỏ. Rà soát nghiêm túc sẽ giúp bộ sách mới phục vụ việc học, chứ không biến thành một đợt thay đổi hình thức.
Kế thừa có điều kiện, không ghép sách cơ học
Kế thừa có điều kiện là lựa chọn hợp lý hơn biên soạn lại toàn bộ trong quỹ thời gian hạn chế: lấy bộ sách được chọn làm nền tảng về cấu trúc, trình tự và cách tổ chức bài học, rồi đối chiếu những bộ sách đã phê duyệt để bổ sung điểm mạnh. Cách làm này có thể tận dụng kết quả đã được thẩm định và sử dụng, đồng thời giảm rủi ro chậm tiến độ, xáo trộn và lãng phí nguồn lực. Tuy nhiên, kế thừa không có nghĩa mặc nhiên giữ nguyên bộ sách nền tảng, càng không phải ghép cơ học những bài được đánh giá tốt từ nhiều bộ khác nhau. Mỗi phần được giữ hoặc bổ sung cần đáp ứng yêu cầu chương trình, bảo đảm tính sư phạm và phù hợp với cấu trúc chung. Một bài học tốt khi đứng riêng vẫn có thể làm đứt mạch kiến thức nếu đặt sai vị trí. Tính liên thông giữa lớp học và cấp học vì thế phải được kiểm tra như một tiêu chí cốt lõi, không phải khâu biên tập cuối cùng.
Thực tiễn sử dụng là nguồn tham khảo đáng kể: mỗi bộ sách hiện hành từng chiếm thị phần khoảng 20%-50% qua các năm. Quy mô đó cung cấp kinh nghiệm về nội dung, bài tập và hoạt động học tập, dù không thay thế hoàn toàn thực nghiệm sư phạm có kiểm soát. Điều quan trọng là phân tích được minh chứng ấy một cách có hệ thống, thay vì đồng nhất độ phổ biến với chất lượng.
Minh bạch lựa chọn để tránh xáo trộn
Với học sinh, giáo viên và gia đình, thay đổi sách không chỉ là quyết định chuyên môn: nó ảnh hưởng đến kế hoạch dạy học, việc chuẩn bị tài liệu và sự liên tục của quá trình học. Vì vậy, cơ quan quản lý cần công bố sớm tiêu chí lựa chọn, cách tiếp nhận góp ý, kết quả rà soát và lịch triển khai. Một lộ trình dễ theo dõi sẽ giúp trường học chuẩn bị thay vì phải điều chỉnh bị động khi năm học đã cận kề. Việc cung cấp miễn phí sách giáo khoa cho học sinh cũng đang được triển khai theo chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ, sớm hơn một năm so với lộ trình nêu tại nghị quyết hoặc văn bản của Chính phủ. Chính sách này càng khiến việc chọn bộ sách cần gắn với tính ổn định và khả năng tổ chức thực hiện, để nguồn lực được sử dụng đúng mục tiêu. Thành công của thống nhất sách giáo khoa không nằm ở việc mọi nơi dùng cùng một cuốn sách trên danh nghĩa, mà ở chất lượng nội dung, tính công bằng trong tiếp cận và sự chủ động của nhà trường.
