Ban đại diện cha mẹ học sinh là gì trong bức tranh giáo dục mới?
Ban đại diện cha mẹ học sinh là tổ chức đại diện cho cha mẹ người học trong quan hệ với cơ sở giáo dục, được xác định là cầu nối giữa gia đình và nhà trường, phối hợp trong tư vấn tâm lý, hướng nghiệp, phòng chống bạo lực học đường, giáo dục kỹ năng sống và hỗ trợ học sinh sử dụng môi trường số an toàn, nhưng không được thực hiện chức năng quản trị hay can thiệp vào hoạt động chuyên môn của nhà trường. Điều quan trọng của dự thảo Thông tư mới không phải chỉ là sửa một văn bản đã tồn tại 15 năm, mà là thay đổi tư duy về “đồng hành nhà trường” của phụ huynh. Quy định mới giáo dục muốn chấm dứt tình trạng Ban đại diện cha mẹ bị biến thành “cánh tay nối dài” cho các khoản thu, cho những yêu cầu ngoài nhiệm vụ chuyên môn. Thay vào đó, phụ huynh học sinh được khẳng định vai trò phản ánh, giám sát và đối thoại, nhưng bị đặt ranh giới rõ với quản lý, dạy học, kiểm tra, đánh giá. Đây là bước xoay trục: từ can thiệp sang hợp tác.
Chín điều không được làm: ranh giới giữa đồng hành và can thiệp
Trọng tâm của dự thảo Thông tư giáo dục lần này là liệt kê rõ những việc Ban đại diện cha mẹ không được làm, trong đó nổi bật nhất là cấm can thiệp vào tổ chức bộ máy, quản trị, quản lý, điều hành, thực hiện chương trình, nội dung, phương pháp giáo dục, kiểm tra, đánh giá người học và các hoạt động chuyên môn của cơ sở giáo dục. Ranh giới chuyên môn được dựng lên như một “hàng rào” bảo vệ quyền chủ động nghề nghiệp của giáo viên, đồng thời ngăn việc một nhóm phụ huynh áp đặt ý chí lên lớp học. Song song, dự thảo cũng cấm lợi dụng danh nghĩa Ban đại diện cha mẹ để thực hiện hành vi trái pháp luật, xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của người học, nhà giáo, cha mẹ học sinh. Các quy định mới giáo dục khẳng định: phụ huynh có quyền góp ý, phản ánh, giám sát và đối thoại, nhưng không thể nhân danh tập thể cha mẹ học sinh để can thiệp vào quản trị, dạy học, kiểm tra, đánh giá hay công việc chuyên môn. Đây là lời nhắc thẳng thắn: đồng hành không đồng nghĩa với quyền chỉ đạo.
Hỗ trợ tự nguyện: nếu không cụ thể, tự nguyện sẽ chỉ nằm trên giấy
Ở đời sống thực của phụ huynh học sinh, câu chuyện nhức nhối nhất không phải là tên gọi của Ban đại diện cha mẹ, mà là các khoản “hỗ trợ” được vận động mỗi đầu năm. Dự thảo mới nhấn rất mạnh nguyên tắc dân chủ, công khai, minh bạch, bình đẳng, tự nguyện và trách nhiệm giải trình trong tổ chức và hoạt động của Ban đại diện cha mẹ. Đặc biệt, “việc tiếp nhận, quản lý và sử dụng khoản hỗ trợ tự nguyện phải đúng mục đích, công khai, bảo đảm hoàn toàn tự nguyện; không làm phát sinh nghĩa vụ đóng góp bắt buộc dưới bất kỳ hình thức nào và không thay thế trách nhiệm của Nhà nước, cơ sở giáo dục”. Vấn đề là: tự nguyện không chỉ nằm ở tờ giấy vận động mà nằm ở tâm lý. Một khoản tiền có thể được gọi là tự nguyện nhưng nếu được nêu ra trong cuộc họp, tạo cảm giác “cả lớp đều đóng” thì phụ huynh vẫn rất khó từ chối. Nếu dự thảo không đi tiếp một bước với hướng dẫn về cách vận động, nguy cơ “ép buộc mềm” vẫn còn. Đây là chỗ cần phản biện mạnh từ chính giáo viên và phụ huynh.
Quy định mới giáo dục trong bối cảnh xã hội số: vì sao phải thay Thông tư 55?
Việc xây dựng dự thảo Thông tư mới thay thế Điều lệ Ban đại diện cha mẹ học sinh ban hành từ năm 2011 không chỉ là chỉnh sửa câu chữ một văn bản đã có tuổi đời 15 năm. Đằng sau những quy định về khoản đóng góp, quyền hạn của Ban đại diện hay cách phối hợp giữa gia đình và nhà trường là yêu cầu giáo dục phải thích ứng với một xã hội đang thay đổi từng ngày. Không thể dùng cách quản lý, vận hành của hơn một thập niên trước – vốn đang vấp nhiều phản ứng – để quản lý những quan hệ giáo dục trong thời công nghệ số, nơi quyền riêng tư, dữ liệu cá nhân, quyền trẻ em và yêu cầu minh bạch ngày càng được coi trọng. Nhìn chung, dự thảo lần này thể hiện rõ tinh thần dân chủ, tự nguyện, công khai và phân định trách nhiệm giữa gia đình với nhà trường. Ban đại diện cha mẹ sinh ra để làm cầu nối giữa gia đình và nhà trường, chứ không phải một “cánh tay nối dài” để thực hiện các khoản thu hay xử lý công việc thuộc trách nhiệm của nhà trường. Nếu không tái định nghĩa vai trò này, mọi cuộc vận động xã hội xung quanh lạm thu, lạm quyền sẽ chỉ lặp lại theo chu kỳ.
Từ dự thảo đến thực tế: phụ huynh, giáo viên cần làm gì?
Điểm tích cực là Bộ Giáo dục và Đào tạo đang lấy ý kiến cho dự thảo Thông tư, mở cơ hội phản biện cho cả giáo viên và phụ huynh trước khi ban hành. Một giáo viên nhiều năm làm công tác chủ nhiệm đã thẳng thắn đề nghị phải cụ thể hơn cách bảo đảm tính tự nguyện để tránh tâm lý “cả lớp đều đóng” trong các khoản hỗ trợ. Đây là minh chứng cho việc tiếng nói chuyên môn và tiếng nói phụ huynh đang được mời vào bàn. Nếu được ban hành, các quy định mới sẽ là cơ sở để hoạt động của Ban đại diện cha mẹ đi đúng chức năng, phát huy vai trò đồng hành nhà trường, hạn chế biến tướng trong vận động, tiếp nhận và sử dụng các khoản đóng góp. Điều quan trọng tiếp theo là biến những nguyên tắc thành quy định dễ hiểu, dễ làm, không bị vận dụng sai. Khi đó, Ban đại diện cha mẹ sẽ thực sự là cầu nối giữa gia đình và nhà trường, góp phần tạo môi trường giáo dục tốt hơn cho học sinh. Những ồn ào quanh lạm thu, lạm quyền có cơ hội lắng xuống, nếu xã hội chịu đọc kỹ dự thảo và lên tiếng ngay từ bây giờ.
