Thông điệp chính: Siết chặt để bảo vệ quyền phụ huynh và học sinh
Ban đại diện cha mẹ học sinh là tổ chức đại diện của cha mẹ, được xác định là cầu nối giữa gia đình và cơ sở giáo dục, phối hợp tư vấn tâm lý, hướng nghiệp, phòng chống bạo lực học đường, giáo dục kỹ năng sống, hỗ trợ học sinh tham gia môi trường số an toàn và xử lý các vấn đề liên quan đến người học. Dự thảo Thông tư ban hành Điều lệ Ban đại diện cha mẹ học sinh được xây dựng trên cơ sở các quy định pháp luật hiện hành và dự kiến thay thế Thông tư số 55/2011/TT-BGDĐT, với mục tiêu hoàn thiện cơ chế phối hợp gia đình – nhà trường, bảo đảm công khai, minh bạch và khắc phục bất cập phát sinh trong thực tiễn. Điểm đáng nói ở dự thảo mới là nhà nước không chỉ “siết” giới hạn hoạt động của Ban đại diện cha mẹ mà còn mở thêm kênh để phụ huynh phản ánh, kiến nghị và giám sát giáo dục. Điều này là cần thiết sau nhiều năm Ban đại diện bị biến tướng thành công cụ thu tiền, gây áp lực đóng góp, làm méo mó mối quan hệ giữa phụ huynh và nhà trường. Khi Ban đại diện cha mẹ được đặt lại đúng vai trò cầu nối, không phải bộ phận trong cơ cấu tổ chức, không có tư cách pháp nhân, con dấu hay tài khoản riêng, thì mọi hoạt động phải quay về mục tiêu vì người học, thay vì những lợi ích bên lề.
Giới hạn hoạt động: Chấm dứt tình trạng Ban đại diện “lấn sân” quy định nhà trường
Dự thảo mới đặt ra ranh giới rất rõ giữa vai trò hỗ trợ và quyền quản lý của Ban đại diện cha mẹ. Ban này được khẳng định không phải bộ phận trong cơ cấu tổ chức của cơ sở giáo dục, không có tư cách pháp nhân, con dấu hoặc tài khoản riêng và chỉ thực hiện nhiệm vụ trong phạm vi Điều lệ. Quan trọng hơn, dự thảo liệt kê cụ thể các hành vi bị cấm: không được can thiệp vào quản trị, quản lý, tổ chức dạy học, kiểm tra, đánh giá; không được tự đặt ra các khoản thu hoặc ép buộc đóng góp; không được tiếp nhận, sử dụng các khoản hỗ trợ trái quy định; không được lợi dụng danh nghĩa Ban đại diện để vụ lợi; không được thu thập, sử dụng trái phép dữ liệu cá nhân; không được thành lập thêm tổ chức đại diện ngoài Điều lệ. Theo tôi, những giới hạn này không làm yếu đi tiếng nói phụ huynh, mà ngược lại, giúp tiếng nói ấy sạch hơn và có trọng lượng hơn. Khi Ban đại diện cha mẹ không còn “lấn sân” vào quy định nhà trường, không đứng ra thu hộ, không tự nghĩ ra các khoản đóng góp, thì mỗi kiến nghị của phụ huynh sẽ tập trung vào chất lượng giám sát giáo dục, môi trường học tập, an toàn thông tin, thay vì tranh cãi chuyện tiền bạc và quyền lực. Mỗi cơ sở giáo dục chỉ được thành lập một Ban đại diện cha mẹ cấp trường, không được tự ý lập thêm đầu mối, hạn chế tình trạng phân mảnh, khó kiểm soát.
Cơ chế phản ánh, giám sát giáo dục và quyền phụ huynh được bảo vệ rõ hơn
Nếu trước đây nhiều phụ huynh cảm thấy tiếng nói của mình “lạc vào khoảng trống”, thì dự thảo mới bổ sung hẳn một cơ chế phản ánh, kiến nghị, giám sát và đối thoại với cơ sở giáo dục. Cha mẹ học sinh có quyền phản ánh các vấn đề liên quan đến người học, hoạt động dạy học, môi trường số, an toàn dữ liệu, bạo lực học đường, xâm hại trẻ em, kỹ năng sống; và được tham gia đối thoại với nhà trường về những nội dung này. Đồng thời, dự thảo quy định trách nhiệm của người đứng đầu cơ sở giáo dục trong việc tiếp nhận, xử lý phản ánh, tổ chức đối thoại và công khai thông tin. Ở đây, điểm tiến bộ là quyền phụ huynh không còn dừng lại ở “được tham gia” chung chung, mà gắn với trách nhiệm cụ thể của hiệu trưởng: phải nghe, phải trả lời, phải công khai. Khi việc không hỗ trợ tài chính không được ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của người học và cha mẹ học sinh, phụ huynh có thể phản ánh, giám sát giáo dục mà không lo bị phân biệt đối xử vì chuyện đóng góp. Đó là nền tảng để xây dựng văn hóa đối thoại bình đẳng giữa gia đình và nhà trường.
Quyền, nghĩa vụ tài chính: Tự nguyện đúng nghĩa, không “quyết định đa số” ép thiểu số
Một trong những bất cập lớn nhất nhiều năm qua là Ban đại diện cha mẹ bị biến thành cánh tay thu hộ tiền cho trường, thậm chí áp đặt các khoản đóng góp. Dự thảo lần này giải quyết thẳng vấn đề: khoản hỗ trợ hoạt động của Ban đại diện hoàn toàn do từng cha mẹ học sinh tự nguyện quyết định, không phải khoản thu của cơ sở giáo dục và không làm phát sinh nghĩa vụ đóng góp. Ban đại diện không được tự đặt ra khoản thu, mức thu hoặc mức đóng góp; không được ép buộc, gây áp lực hoặc phân biệt đối xử giữa người có hỗ trợ và người không hỗ trợ. Ý kiến hoặc quyết định của đa số cũng không làm phát sinh nghĩa vụ đóng góp đối với từng phụ huynh; việc không hỗ trợ không được ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của người học và cha mẹ. Đồng thời, cơ sở giáo dục không được giao Ban đại diện thu hộ các khoản thuộc trách nhiệm thu của nhà trường, và khoản hỗ trợ tự nguyện không được dùng để thay thế trách nhiệm của Nhà nước hoặc cơ sở giáo dục. Theo tôi, đây là điểm then chốt để chấm dứt tình trạng “bình chọn mức đóng góp”, nơi đa số quyết định số tiền, thiểu số buộc phải theo. Khi luật nói rõ đa số không thể tạo nghĩa vụ tài chính, quyền phụ huynh được bảo vệ thực chất, và Ban đại diện cha mẹ trở về đúng nghĩa là một tổ chức tự nguyện, hỗ trợ chứ không gánh thay chức năng tài chính của nhà trường.
Phối hợp trên nền tảng số và kết luận: Cần chủ động dùng quyền mới, không khoán trắng cho Ban đại diện
Dự thảo không chỉ nói về họp hành, giấy tờ, mà còn cập nhật phương thức phối hợp trên môi trường số: sổ liên lạc điện tử, cổng thông tin, ứng dụng, nhóm trao đổi và các nền tảng số. Việc sử dụng các công cụ này phải bảo đảm an toàn thông tin, quyền riêng tư và dữ liệu cá nhân; không được thu thập, cung cấp, sử dụng hoặc công khai trái phép thông tin của người học, cha mẹ, nhà giáo và nhân sự hỗ trợ giáo dục. Các nhóm trao đổi và nền tảng số không được dùng để gây áp lực đóng góp, công khai việc đóng hoặc không đóng, phân biệt đối xử hoặc xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của thành viên. Theo tôi, những quy định mới về Ban đại diện cha mẹ là bước đi cần thiết để thiết lập lại trật tự: gia đình – nhà trường phối hợp chặt chẽ nhưng không lẫn lộn vai trò; phụ huynh có thêm cơ chế phản ánh, giám sát giáo dục nhưng không bị lợi dụng để hợp thức hóa các khoản thu. Vấn đề còn lại nằm ở thái độ của chính phụ huynh: phải chủ động đọc Điều lệ, tham gia Ban đại diện với tinh thần minh bạch, từ chối mọi biểu hiện “xin – cho” và không khoán trắng việc đại diện quyền phụ huynh cho một nhóm nhỏ. Khi mỗi phụ huynh dùng quyền mới của mình một cách trách nhiệm, Ban đại diện cha mẹ sẽ trở thành kênh đối thoại lành mạnh, góp phần nâng chất lượng giáo dục thay vì trở thành nỗi ám ảnh mỗi mùa đầu năm học.
