Từ mục tiêu top 150 châu Á đến bài toán tái cấu trúc hệ thống
Chiến lược đưa một số trường đại học ở Hà Nội vào nhóm đại học top 150 châu Á là kế hoạch tập trung xây dựng các đại học dẫn dắt, gắn xếp hạng quốc tế với mục tiêu củng cố năng lực khoa học, công nghệ, đào tạo nhân lực trình độ cao và hội nhập mạng lưới tri thức toàn cầu, đồng thời tái cấu trúc hệ thống trên cơ sở phân tầng, ưu tiên trọng điểm và tăng cường cạnh tranh học thuật. Chính phủ đã giao 12 cơ sở giáo dục phát triển thành các đại học dẫn dắt, với yêu cầu có ít nhất 2 trường vào nhóm 150 đại học hàng đầu châu Á năm 2030 và tăng lên 4 trường vào năm 2035. Về bản chất, đây không đơn thuần là cuộc đua thứ hạng; nếu nhìn theo cách các nước xây “đại học tinh hoa”, xếp hạng phải là hệ quả của việc tập trung nhân tài, nguồn lực và cải cách quản trị chứ không phải mục tiêu duy nhất.
Đại học dẫn dắt: 12 đầu tàu và vai trò của Đại học Quốc gia Hà Nội
Điểm đáng chú ý trong chiến lược giáo dục đại học của Hà Nội là tư duy “ít nhưng mạnh”: chọn 12 đại học dẫn dắt để trở thành hạt nhân đổi mới toàn hệ thống. Danh sách này bao gồm các trường có thế mạnh khác nhau, từ kỹ thuật, y khoa, kinh tế đến sư phạm và tư thục định hướng nghiên cứu, trong đó có Đại học Quốc gia Hà Nội – một trong những ứng viên sáng giá cho cuộc đua đại học top 150 châu Á. 12 cơ sở này được ưu tiên cơ chế, chính sách về đất đai, hạ tầng, thuế và không gian phát triển theo Luật Thủ đô. Cách phân tầng này rất gần với khuyến nghị rằng hệ thống đại học cần phân công nhiệm vụ để các trường tập trung vào thế mạnh riêng thay vì “đều đều đa nhiệm” trên mọi lĩnh vực. Vấn đề nằm ở chỗ: ưu tiên trọng điểm phải đi kèm sàng lọc trách nhiệm giải trình, nếu không, nguồn lực tập trung sẽ khó chuyển hóa thành chất lượng thực sự.
Khoa học, công nghệ và lộ trình xếp hạng: khi thứ hạng là hệ quả
Không thể vào top khu vực nếu thiếu trụ cột khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo. Việt Nam đang bước vào giai đoạn mà năng lực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo ngày càng trở thành yếu tố quan trọng đối với năng lực cạnh tranh quốc gia. Các bảng xếp hạng như QS châu Á đặt nặng chỉ số nghiên cứu, công bố, trích dẫn và quốc tế hóa; vì vậy, việc Chính phủ giao Học viện Công nghệ bưu chính viễn thông phấn đấu vào nhóm 350 đại học hàng đầu châu Á năm 2030 và nhóm 200 năm 2035, hay mục tiêu Trường đại học Giao thông vận tải vào nhóm 200 năm 2030, 150 năm 2035, chỉ có ý nghĩa khi gắn với kế hoạch bồi dưỡng đội ngũ nghiên cứu. Theo một báo cáo của Ngân hàng Thế giới, đại học tinh hoa phải kết hợp được tập trung nhân tài, nguồn lực dồi dào và cơ chế quản trị linh hoạt. Nói cách khác, thứ hạng QS chỉ là “chứng nhận” cho một quá trình chuyển đổi sâu trong lòng từng trường.
USTH và mô hình hội tụ nguồn lực học thuật Việt Nam – Pháp
Mô hình hợp tác giáo dục quốc tế của Trường Đại học Khoa học và Công nghệ Hà Nội (USTH) cho thấy một con đường thực tế để đẩy nhanh quá trình hướng tới đại học tinh hoa. USTH được xây dựng dựa trên sự hỗ trợ đồng thời từ hệ sinh thái khoa học – giáo dục của hai quốc gia, thông qua Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam và liên minh gần 30 đại học, cơ quan nghiên cứu hàng đầu của Pháp. Theo Hiệu trưởng chính Jean-Marc Lavest, nhà trường chọn phát triển theo chiều sâu, lấy sự xuất sắc làm kim chỉ nam, tập trung vào các lĩnh vực khoa học nền tảng và công nghệ chiến lược như trí tuệ nhân tạo, khoa học dữ liệu, vi mạch bán dẫn, công nghệ sinh học, năng lượng, khoa học vật liệu. Một tuyên bố đáng ghi lại là: "USTH đặt mục tiêu đến năm 2030 sẽ nằm trong Top 5 trường đại học hàng đầu Việt Nam và đến năm 2045, vươn lên Top 200 trường đại học hàng đầu châu Á". Đây là minh chứng cho việc hội tụ nguồn lực học thuật xuyên biên giới có thể tạo bệ phóng xếp hạng lẫn chất lượng.
Thách thức phía trước: quản trị, phân tầng và đổi mới thật sự
Chiến lược phát triển đại học dẫn dắt của Hà Nội là bước đi đúng hướng, nhưng thành công hay thất bại sẽ nằm ở khâu thực thi. Khi nguồn lực được tập trung vào 12 cơ sở, nguy cơ lớn nhất là tạo khoảng cách ngày càng rộng giữa nhóm dẫn đầu và phần còn lại nếu không có cơ chế lan tỏa tri thức và chuẩn chất lượng chung. Mặt khác, 100% cơ sở giáo dục đại học dự kiến đạt chuẩn theo quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo vào năm 2030 là mục tiêu tốt, song chuẩn tối thiểu không đủ tạo năng lực cạnh tranh. Đại học Quốc gia Hà Nội và các trường được giao nhiệm vụ xếp hạng phải chấp nhận đổi mới quản trị, thu hút nhân tài toàn cầu, tạo điều kiện cho nghiên cứu dài hạn – những yếu tố mà báo cáo quốc tế về đại học tinh hoa xem là cốt lõi. Nếu các trường coi xếp hạng là đích đến thay vì hệ quả của đổi mới thật sự, chiến lược top 150 châu Á sẽ khó tạo ra những đầu tàu học thuật đúng nghĩa.
