Tham vọng đại học top châu Á: lựa chọn dũng cảm hay mục tiêu viển vông?
Kế hoạch Hà Nội xây dựng 12 cơ sở giáo dục đại học thành các đại học dẫn dắt, trong đó phấn đấu có ít nhất hai trường lọt nhóm 150 đại học hàng đầu châu Á theo các bảng xếp hạng khu vực vào năm 2030, là một chiến lược phát triển giáo dục Hà Nội chú trọng cạnh tranh quốc tế, gắn cải cách quản trị với nâng cao chất lượng đào tạo, nghiên cứu và đổi mới sáng tạo giáo dục, thay vì chỉ tăng quy mô hay số lượng trường. Đây không phải mục tiêu dễ dàng, nhưng là lựa chọn dũng cảm nếu Hà Nội muốn có đại học top châu Á thực sự có tiếng nói trong khu vực. Điểm tích cực là kế hoạch được đặt trên nền một đề án được Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu ký phê duyệt, đi kèm mục tiêu 100% cơ sở giáo dục đại học trên địa bàn đạt chuẩn theo quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo vào năm 2030. Nghĩa là thành phố không chỉ nuôi dưỡng vài "ngôi sao" mà muốn nâng mặt bằng chung, rồi từ đó chọn 12 trường dẫn dắt để đầu tư khác biệt. Tuy vậy, nếu chỉ chăm chăm vào xếp hạng đại học khu vực mà bỏ qua chất lượng trải nghiệm của người học, mục tiêu top 150 sẽ dễ trượt thành cuộc chạy đua hình thức: tăng công bố, mở chương trình mới mà không đổi cách dạy, cách quản trị. Tham vọng là cần thiết, nhưng phải gắn với sự trung thực trong đánh giá năng lực hiện tại và chấp nhận thay đổi những thứ đau nhất: cơ chế, con người, thói quen.
12 đại học dẫn dắt: cơ hội vàng nhưng không còn chỗ cho "đứng giữa"
Việc Chính phủ giao 12 cơ sở giáo dục đại học tại Hà Nội phát triển thành các đại học dẫn dắt, với ít nhất hai trường vào top 150 châu Á, là thông điệp rõ ràng: thời của những trường "trung bình" hưởng ngân sách đều đều đang khép lại. Danh sách này trải từ các trường lâu đời như Bách khoa, Quốc gia, Y, Kinh tế Quốc dân đến các đại học tư mới nổi như VinUni, Phenikaa. Đi kèm danh hiệu "dẫn dắt" là ưu tiên về đất đai, hạ tầng, thuế và không gian phát triển theo Luật Thủ đô. Đây là lợi thế cạnh tranh đáng kể trong cuộc chơi xếp hạng đại học khu vực, nơi nguồn lực vật chất và chính sách linh hoạt thường quyết định khả năng thu hút giảng viên giỏi, sinh viên tốt và đối tác nghiên cứu. Nhưng chính sách ưu tiên cũng đồng nghĩa với trách nhiệm giải trình cao hơn: nếu được trao đất, hạ tầng, cơ chế mà kết quả vẫn lẹt đẹt trong nhóm 500–600 châu Á, xã hội có quyền đặt câu hỏi. Những trường trong nhóm dẫn dắt buộc phải chấp nhận áp lực xếp hạng, áp lực công bố và áp lực minh bạch chất lượng – điều mà nhiều thế hệ lãnh đạo đại học vốn quen với quản trị an toàn sẽ thấy không dễ chịu.
UTC: từ thứ hạng 607 châu Á đến mục tiêu top 200 – khoảng cách không thể rút ngắn bằng khẩu hiệu
Trường Đại học Giao thông vận tải (UTC) là minh chứng sống cho việc muốn đại học top châu Á thì không thể chỉ viết chiến lược đẹp. Theo quyết định của Thủ tướng, trường được giao vai trò là một trong 12 cơ sở dẫn dắt và đặt mục tiêu thuộc nhóm 200 đại học hàng đầu khu vực vào năm 2030. Trong bảng xếp hạng QS World University Rankings: Asia 2026, UTC hiện đứng thứ 607 trong số 1.529 cơ sở giáo dục đại học thuộc 25 quốc gia và vùng lãnh thổ. Điểm đáng chú ý là trường đã chủ động điều chỉnh Chiến lược phát triển 2026–2030, gắn trụ cột quản trị, đào tạo, khoa học–công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và hợp tác quốc tế với các chương trình, dự án trọng điểm quốc gia. Không ít trường nói về hội nhập, nhưng UTC ký tới 30 thỏa thuận hợp tác từ tháng 8/2025, trong đó 24 với đối tác nước ngoài và 11 tập trung vào các bài toán công nghệ chiến lược. Điều này cho thấy nếu coi xếp hạng là công cụ để soi lại mình – coi QS như "bảng điểm" buộc trường phải đầu tư vào nhóm nghiên cứu mạnh, sở hữu trí tuệ, dự án quốc tế – thì cuộc chơi top 200 sẽ kéo trường ra khỏi vùng an toàn. Ngược lại, nếu chỉ xem hạng QS như chiếc huy chương để trang trí, mọi dự án hợp tác sẽ dễ trượt thành phong trào.
Đổi mới sáng tạo giáo dục: UTC đang đi đúng hướng, nhưng các trường khác có theo kịp?
Hai Nghị quyết 57-NQ/TW và 71-NQ/TW đã đặt ra yêu cầu rõ ràng: phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là đột phá hàng đầu; giáo dục đại học phải là nòng cốt phát triển nhân lực trình độ cao, nhân tài và thúc đẩy đổi mới sáng tạo. UTC là một trong số ít trường tuyên bố điều chỉnh chiến lược theo đúng tinh thần này, coi người học là trung tâm và gắn nhà trường với doanh nghiệp, xã hội. Ở cấp độ thực thi, trường đã xây dựng 4 nhóm nghiên cứu mạnh và 19 nhóm tiềm năng, được cấp 22 văn bằng bảo hộ sở hữu trí tuệ gồm 8 bằng sáng chế và 14 bằng giải pháp hữu ích tính đến hết tháng 6/2026. Trong năm 2025, 18 sản phẩm được chuyển giao cho đơn vị sử dụng với doanh thu đáng kể. Quan điểm được nhấn mạnh là: "Thành công của người học là thước đo của hoạt động đào tạo; kết quả khoa học, công nghệ phục vụ đất nước là thước đo của hoạt động nghiên cứu". Cách tiếp cận này quan trọng ở chỗ nó đảo ngược logic thường thấy trong nhiều trường: chạy theo số lượng bài báo mà không mấy bận tâm xem có ai dùng kết quả hay không. Nếu các đại học dẫn dắt khác không chuyển từ "công bố" sang "gói công nghệ có thể kiểm chứng, chuyển giao và áp dụng", khó có thể nói Hà Nội đã tạo ra trụ cột đổi mới sáng tạo giáo dục đúng nghĩa.
Cải cách thực chất: từ chương trình đào tạo đến quản trị và trách nhiệm xã hội
Điều dễ quên trong cuộc đua xếp hạng đại học khu vực là người học và xã hội không đo chất lượng bằng vị trí QS, mà bằng việc sinh viên có việc làm tốt, nhà khoa học có môi trường sáng tạo và công nghệ có đi vào công trình, sản xuất hay không. Tại UTC, tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp có việc làm đúng chuyên môn đạt trên 90%; trường còn đào tạo, bồi dưỡng và đào tạo từ xa trong lĩnh vực đường sắt cho hơn 1.600 học viên từ các ban quản lý dự án và doanh nghiệp ngành xây dựng, giao thông. Thứ trưởng Bộ Xây dựng Phạm Minh Hà ghi nhận việc nhà trường cụ thể hóa chủ trương lớn thành nhiệm vụ, sản phẩm; đổi mới quản trị, phát triển đội ngũ, chương trình đào tạo, nghiên cứu và hợp tác doanh nghiệp, đồng thời yêu cầu phát triển kết quả nghiên cứu thành các gói công nghệ có thể kiểm chứng, chuyển giao và áp dụng. Đây là lời nhắc cho toàn bộ hệ thống: không có cải cách thực chất nào nếu quản trị đại học vẫn nặng tính hành chính, thiếu tự chủ và thiếu trách nhiệm giải trình. Giai đoạn 2026–2030, UTC cam kết hoàn thiện mô hình quản trị sau tái cấu trúc, gắn tự chủ với trách nhiệm giải trình, lấy hiệu quả hoạt động và chất lượng phục vụ người học làm căn cứ đánh giá. Nếu các trường dẫn dắt khác không dám đồng thời "thay áo" chương trình đào tạo và "thay não" hệ thống quản trị, thì mục tiêu hai trường vào top 150 châu Á sẽ là thành tích đơn lẻ, chứ không phải biểu tượng cho một hệ sinh thái đại học mới.
