Kinh tế tuần hoàn Việt Nhật: Không chỉ là khẩu hiệu xanh
Kinh tế tuần hoàn Việt Nhật là mô hình hợp tác giữa các địa phương và đối tác Nhật Bản nhằm tối ưu hóa vòng đời tài nguyên, giảm chất thải, tăng giá trị phụ phẩm và gắn các dự án chuyển đổi xanh với dòng vốn, công nghệ Net-Zero và mục tiêu giảm phát thải dài hạn, thay vì chỉ mở rộng sản xuất theo cách truyền thống. Việt Nam không thiếu chiến lược về kinh tế xanh; điều còn thiếu là những điểm tựa cụ thể ở từng địa phương để biến định hướng thành các chuỗi dự án có tính đo lường được. Thanh Hóa và Cà Mau đang nổi lên như hai địa chỉ thử nghiệm tham vọng đó, với cách tiếp cận rất khác nhau nhưng cùng dựa trên nền tảng hợp tác với Nhật Bản. Sự dịch chuyển này quan trọng bởi nó cho thấy kinh tế tuần hoàn chỉ có ý nghĩa khi gắn với cấu trúc vùng và ngành, thay vì các tuyên bố chung chung.
Chuyển đổi xanh Thanh Hóa: CCS ở Nghi Sơn như phép thử quyền đi trước
Thanh Hóa đang chọn con đường táo bạo: biến Khu kinh tế Nghi Sơn thành hạt nhân của chuyển đổi xanh Thanh Hóa thông qua hợp tác CCS với Nhật Bản. Khi Phó Chủ tịch UBND tỉnh Cao Văn Cường làm việc với đoàn Đại sứ quán Nhật Bản do ông Fukuhara Teppei dẫn đầu vào sáng 23/9, trọng tâm không phải là thêm một dự án FDI, mà là khả năng xây dựng chuỗi giá trị thu hồi và lưu trữ carbon tại Nghi Sơn. Tỉnh đã thống nhất chủ trương nghiên cứu, xây dựng Biên bản ghi nhớ về hợp tác CCS với các đối tác Nhật Bản và sẵn sàng phối hợp tổ chức Diễn đàn về CCS tại địa phương. Quan điểm đáng chú ý ở đây là coi CCS như cánh cửa để "huy động các nguồn lực tài chính xanh, đồng thời từng bước hình thành chuỗi giá trị CCS tại Khu kinh tế Nghi Sơn". Nếu CCS trở thành trụ cột chính sách, Thanh Hóa có cơ hội vượt lên trong cuộc đua công nghệ Net-Zero, thay vì chỉ là nơi nhận thêm nhà máy.
Trong bối cảnh tỉnh đã có 22 dự án FDI của Nhật Bản hoặc liên doanh với đối tác Nhật Bản, với phần vốn nhà đầu tư Nhật chiếm khoảng 6,17 tỷ USD, việc chuyển trọng tâm sang kinh tế tuần hoàn Việt Nhật không phải là câu chuyện khởi động quan hệ từ số 0 mà là tái thiết lập trật tự ưu tiên. Diễn đàn đầu tư hướng tới nền kinh tế Net-Zero, tập trung vào cơ chế, chính sách CCS, được bàn thảo như bước tiếp theo để kết nối doanh nghiệp Nhật với tham vọng giảm phát thải của địa phương. Lựa chọn này mang tính đánh cược: Thanh Hóa sẽ phải chứng minh rằng vùng công nghiệp nặng có thể trở thành phòng thí nghiệm của công nghệ môi trường, thay vì chỉ là tác nhân gây áp lực lên khí hậu.
Cà Mau: Kinh tế tuần hoàn bắt đầu từ phụ phẩm và nhu cầu sản xuất
Nếu Thanh Hóa đặt cược vào CCS và đại dự án công nghiệp, Cà Mau lại chọn đi từ những thứ tưởng như "nhỏ": phụ phẩm nông nghiệp, lâm nghiệp và thủy sản. Từ ngày 23–24/9, Viện Mekong, Đại học Cần Thơ phối hợp với đoàn đối tác Nhật Bản do ông Kazutoshi Aoki dẫn đầu đã làm việc với các cơ quan quản lý, đơn vị lâm nghiệp và doanh nghiệp tại Cà Mau để thúc đẩy hợp tác công nghệ theo hướng tăng trưởng xanh, kinh tế tuần hoàn, giảm phát thải và thích ứng biến đổi khí hậu. Điểm khác biệt là các buổi làm việc đi thẳng vào bài toán công nghệ: tận dụng nguồn nguyên liệu sẵn có, phát triển sản phẩm tại Việt Nam, đánh giá vòng đời sản phẩm (LCA) và lượng hóa khả năng giảm phát thải carbon. Đây không phải các dự án "trên giấy"; các bên dự kiến hoàn thiện thủ tục, nội dung nghiên cứu trong năm 2026 để có thể triển khai hoạt động phù hợp từ năm 2027. Chính sự gắn kết giữa chủ trương và nhu cầu xử lý phụ phẩm đã biến kinh tế tuần hoàn Việt Nhật ở Cà Mau thành câu chuyện rất cụ thể, gần với đời sống sản xuất.
Cà Mau xác định khoa học – công nghệ là động lực cho tăng trưởng xanh, và hợp tác với chuyên gia Nhật Bản là cách tăng tốc. Lãnh đạo Sở KH&CN tỉnh đánh giá các công nghệ được giới thiệu phù hợp với định hướng sử dụng hiệu quả tài nguyên, giảm chất thải và phát triển sản phẩm giá trị gia tăng cao, đồng thời đề nghị Viện Mekong cùng đối tác Nhật xây dựng kế hoạch, mô hình thử nghiệm và phân định trách nhiệm rõ ràng. Vai trò "kết nối tri thức" của Viện Mekong ở đây mang tính chiến lược: cơ quan này không chỉ làm trung gian nghiên cứu, mà còn tích hợp nguồn lực giữa quản lý nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp và đối tác quốc tế. Cách làm này cho thấy Cà Mau hiểu rằng kinh tế tuần hoàn không thể áp xuống từ trên; nó phải được thiết kế cùng với người trực tiếp sản xuất, để công nghệ không trở thành gánh nặng, mà là công cụ nâng hiệu quả và giảm phát thải.
Từ dự án riêng lẻ đến tư duy vùng về chuyển đổi xanh
Điểm đáng nói nhất trong các dự án chuyển đổi xanh Thanh Hóa và hợp tác kinh tế tuần hoàn tại Cà Mau là: chúng không còn xem hợp tác với Nhật Bản như "gói hỗ trợ" mà như cấu phần của chiến lược phát triển địa phương. Ở Thanh Hóa, CCS được định vị như nền để thu hút dòng vốn xanh và công nghệ Net-Zero; ở Cà Mau, công nghệ xử lý phụ phẩm và đánh giá LCA trở thành cốt lõi cho tăng trưởng xanh dựa trên nông nghiệp, thủy sản và lâm nghiệp. Tuy chưa có một khung hợp tác môi trường Đông Nam Á được nêu rõ trong các tài liệu, cả hai địa phương đều cho thấy sự dịch chuyển về tư duy: coi kinh tế tuần hoàn Việt Nhật là công cụ tái cấu trúc nền kinh tế địa phương theo hướng giảm phát thải. Câu hỏi còn lại không nằm ở tầm nhìn, mà ở khả năng duy trì tốc độ triển khai và xây dựng năng lực nội tại để không bị phụ thuộc vào chuyên gia ngoại quốc.
Kết luận: Hợp tác xanh chỉ có giá trị khi chấp nhận đổi cấu trúc
Nhìn từ Thanh Hóa đến Cà Mau, có thể thấy hợp tác kinh tế tuần hoàn Việt Nhật đang chuyển từ giai đoạn "thuyết phục" sang "thiết kế". Khi một tỉnh công nghiệp như Thanh Hóa chấp nhận đưa CCS vào trung tâm chiến lược tại Nghi Sơn, và một tỉnh nông nghiệp như Cà Mau đầu tư cho công nghệ xử lý phụ phẩm, câu chuyện không còn là thêm vài dự án xanh để đẹp báo cáo. Thông điệp quan trọng là: chuyển đổi xanh nếu chỉ dừng ở khẩu hiệu sẽ nhanh chóng mất ý nghĩa; nó chỉ có tác động khi đi kèm với sự thay đổi cấu trúc kinh tế địa phương, cách tổ chức chuỗi giá trị và cách phân bổ rủi ro, lợi ích giữa nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng. Hợp tác với Nhật Bản mang lại công nghệ Net-Zero và dòng vốn xanh, nhưng việc các địa phương có biến được chúng thành lợi thế dài hạn hay không sẽ phụ thuộc vào năng lực tự xây dựng thể chế và đội ngũ, chứ không chỉ vào số lượng biên bản ghi nhớ được ký.
