Từ tách song sinh dính liền đến biểu tượng của phẫu thuật nhi khoa
Bàn tay vàng phẫu thuật trong phẫu thuật nhi khoa là cách gọi dành cho những bác sĩ không chỉ làm chủ kỹ thuật cực kỳ phức tạp như tách song sinh dính liền, ghép tạng hay phẫu thuật nội soi tiên tiến, mà còn dám mở đường cho phương pháp điều trị mới, đặt lợi ích trẻ em lên trên mọi giới hạn nghề nghiệp và nỗi sợ thất bại. Với GS.TS.BS Nguyễn Thanh Liêm, danh xưng ấy không phải là mỹ từ tán dương mà là kết quả của hơn nửa thế kỷ dấn thân bền bỉ trong y học nhi, nơi mỗi ca mổ là cuộc đấu tay đôi với số phận của một đứa trẻ. Điểm quan trọng cần nhìn thẳng: sự nghiệp của ông cho thấy chất lượng phẫu thuật nhi khoa chuẩn quốc tế hoàn toàn có thể được xây dựng ngay tại Việt Nam, nếu có người đủ nội lực và đủ dám làm. Sinh năm 1952, tốt nghiệp Đại học Y Hà Nội năm 1975, rồi tu nghiệp ở Pháp, Thụy Điển, Nhật Bản, Mỹ và Australia, ông sớm hiểu rằng chỉ có học đến tận cùng và làm đến tận cùng mới đưa được trẻ em Việt Nam bước qua lằn ranh sinh tử.
5 ca tách song sinh dính liền: nơi phẫu thuật là cuộc thương lượng với phép màu
Không phải ngẫu nhiên mà những ca tách song sinh dính liền luôn được xem như "kỳ thi tốt nghiệp" của mọi bàn tay phẫu thuật. GS.TS.BS Nguyễn Thanh Liêm đã trực tiếp cầm dao mổ thực hiện thành công 5 ca tách cặp song sinh dính liền phức tạp, mỗi ca là một ma trận giải phẫu, gây mê, hồi sức và tổ chức nhân lực đan xen. Điều đáng nói là ông chưa bao giờ kể về thành tích theo giọng khoe khoang; ông thường nhắc tới nỗi lo canh cánh trước giờ mổ và ánh mắt những người cha, người mẹ ngoài hành lang cấp cứu – những người đặt toàn bộ cuộc đời con mình vào tay ê-kíp. Những ca tách song sinh ấy không chỉ cứu sống 10 đứa trẻ; chúng gửi đi một thông điệp mạnh mẽ: phẫu thuật nhi khoa Việt Nam có thể xử lý những ca bệnh mà thế giới coi là thách thức cực hạn, và làm bằng tư duy bài bản, chứ không bằng may rủi. Đó là hình mẫu cho các thế hệ bác sĩ trẻ về chuẩn mực chuyên môn, đạo đức và bản lĩnh đối diện rủi ro.
Người mang phẫu thuật nhi Việt Nam ra thế giới
Nếu chỉ nhìn GS.TS.BS Nguyễn Thanh Liêm qua các ca mổ tách song sinh dính liền, chúng ta sẽ bỏ lỡ một nửa chân dung nghề nghiệp của ông. Với vai trò Giám đốc Bệnh viện Nhi Trung ương, ông là người đặt những viên gạch đầu tiên đưa phẫu thuật nội soi trẻ em về Việt Nam từ năm 1997, rồi trở thành người đầu tiên thực hiện phẫu thuật robot ở trẻ em trong nước. Quan trọng hơn, ông đóng góp 9 kỹ thuật nội soi hoàn toàn mới cho ngành phẫu thuật nhi thế giới, trong đó có phẫu thuật nội soi điều trị teo trực tràng và mổ thoát vị cơ hoành ở trẻ sơ sinh ngay tại buồng hồi sức khi bệnh nhi phải thở máy cao tần. Với hơn 500 ca u nang ống mật chủ và hơn 300 ca thoát vị cơ hoành, kỹ thuật của ông được đưa thẳng vào sách giáo khoa Ashcrafts Pediatric Surgery – một "dấu xác nhận" hiếm hoi cho bác sĩ đến từ Việt Nam. Câu nói đáng trích dẫn ở đây là: "Kỹ thuật của ông xuất sắc tới mức được đưa thẳng vào cuốn sách giáo khoa phẫu thuật nhi thế giới Ashcrafts Pediatric Surgery." Không phải lời khen xã giao, mà là sự công nhận rằng chuẩn mực y học nhi đông tại Việt Nam đã tiệm cận các trung tâm lớn trên thế giới thông qua một cá nhân dám đi đầu.
Tuổi 60 không nghỉ: khi dao mổ nhường chỗ cho tế bào gốc
Điều gây ngạc nhiên nhất ở GS.TS.BS Nguyễn Thanh Liêm không phải số lượng ca mổ, mà là lựa chọn của ông khi đã ngoài 60 tuổi. Ở tuổi 62, thay vì lùi về quản lý hay giảng dạy, ông bước vào một hành trình hoàn toàn mới: y học tế bào và y học tái tạo. Trước những em bé bại não, tự kỷ, ông chấp nhận một sự thật phũ phàng: dao mổ có thể cắt khối u, sửa dị tật cấu trúc, nhưng bất lực trước tế bào não đã tổn thương. Từ trăn trở đó, ông tiên phong đưa liệu pháp tế bào gốc vào điều trị teo mật năm 2012, rồi mở rộng sang bại não, tự kỷ, xơ gan, đột quỵ, chấn thương sọ não, COPD và nhồi máu cơ tim. Năm 2017, ông là người đầu tiên trên thế giới ghép tế bào gốc điều trị loạn sản phế quản phổi, tiếp tục đi tiên phong trong điều trị viêm não tự miễn năm 2019. Với 118 công trình nghiên cứu quốc tế, ông biến những bệnh được coi là "y học bó tay" thành vùng đất có hy vọng – một bước chuyển quan trọng từ phẫu thuật sang can thiệp ở cấp độ tế bào.
Di sản cho bác sĩ trẻ: hơn cả danh hiệu Anh hùng Lao động, Thầy thuốc Nhân dân
GS.TS.BS Nguyễn Thanh Liêm được phong tặng Anh hùng Lao động, Thầy thuốc Nhân dân – những danh hiệu xứng đáng cho đóng góp của ông trong phẫu thuật nhi khoa. Nhưng nếu chỉ nhìn ông qua huân chương, chúng ta sẽ bỏ qua thứ di sản quan trọng nhất: tinh thần dấn thân và tư duy không ngừng đổi mới. Trong mắt bác sĩ trẻ, ông là tượng đài không chỉ vì chuyên môn, mà còn vì luôn đặt câu hỏi: còn cách nào tốt hơn cho bệnh nhi, nhất là những trường hợp y học đang bất lực? Nhìn lại hơn 50 năm cống hiến, gia tài lớn nhất của ông không nằm ở danh hiệu quốc tế mà ở hàng nghìn đứa trẻ đã được sống, được lớn lên bình thường. Các ca tách song sinh dính liền, phẫu thuật robot, kỹ thuật nội soi mới hay liệu pháp tế bào gốc chỉ là những điểm nhấn trên một đường thẳng dài: chứng minh rằng người bác sĩ Việt Nam hoàn toàn có thể đạt chuẩn mực thế giới, nếu dám học, dám thử, dám chịu trách nhiệm. Đó là thông điệp mà thế hệ trẻ trong y học nhi đông cần giữ lấy: phép màu y học không tự đến, nó được tạo ra bởi những con người không chấp nhận giới hạn.
