Từ kênh ô nhiễm nặng đến trục hạ tầng đô thị xanh
Dự án cải tạo kênh Tham Lương - Bến Cát - Rạch Nước Lên là chương trình chỉnh trang kênh rạch quy mô lớn, tập trung nạo vét, kè bờ, làm đường ven kênh, cải thiện thoát nước và tạo ra không gian công cộng mới, qua đó biến một dòng kênh ô nhiễm nặng thành trục hạ tầng đô thị xanh, sạch và thân thiện hơn với người dân. Quan điểm then chốt ở đây là: thành phố chỉ thật sự thay đổi khi dám biến những vùng thấp nhất, bẩn nhất thành nơi đáng sống nhất. Sau khoảng ba năm thi công, dự án đã đạt gần 80% khối lượng, và điều quan trọng hơn những con số là việc người dân đã bắt đầu chiếm lại không gian kênh rạch bằng thói quen đi bộ, đạp xe, tập thể dục mỗi chiều.
Tiến độ 80%: con số không chỉ để báo cáo
Khi nói dự án cải tạo kênh Tham Lương đã đạt gần 80% khối lượng sau 3 năm thi công, đây không phải là con số khô khan trong báo cáo mà là sự thay đổi nhìn thấy được trên từng mét bờ kênh. Hai bên bờ đã dần có kè bê tông, đường ven kênh rộng 8–12 m, vỉa hè, cây xanh, hệ thống chiếu sáng và các bến thuyền đang hình thành. Nhiều đoạn, người dân phường An Lạc, An Nhơn đã chuyển từ “quay lưng với dòng nước” sang tận hưởng không gian mới. Theo Ban Quản lý dự án, các hạng mục kè bờ, cống và cửa xả đã gần hoàn thiện, trong khi giao thông và hạ tầng kỹ thuật vẫn đang chạy đua thời gian. Câu chuyện ở đây là bài thi khó của hạ tầng đô thị xanh: không chỉ xử lý ô nhiễm kênh rạch, mà còn mở ra mạng lưới giao thông và không gian công cộng gắn liền với nước.
Những thách thức hạ tầng: vật liệu, mặt bằng và thói quen đô thị
Đằng sau diện mạo mới là những thách thức rất thực mà bất kỳ chương trình phát triển không gian sông kênh nào cũng phải đối mặt. Thứ nhất là hạ tầng kỹ thuật: kè bờ, hệ thống cống, cửa xả phải cùng lúc đáp ứng chống ngập, tiêu thoát nước và yêu cầu cảnh quan. Thứ hai là bài toán nguyên vật liệu: nguồn cát tăng giá, đá có nguy cơ thiếu hụt, buộc các nhà thầu phải tính toán lại tổ chức thi công. Thứ ba, nan giải nhất, là mặt bằng và thói quen chiếm dụng đất ven kênh. Dự án vẫn còn những điểm nghẽn giải phóng mặt bằng, thậm chí có tình trạng tái chiếm dựng chòi, cản trở công trường. Xử lý ô nhiễm kênh rạch vì thế không chỉ là câu chuyện kỹ thuật, mà là cuộc đấu dai dẳng với lối phát triển đô thị xoay lưng với nước đã kéo dài nhiều thập kỷ.
Không gian sống đổi thay: khi người dân quay lại với dòng kênh
Điều đáng bàn nhất ở kênh Tham Lương không phải là những bức ảnh kè bê tông thẳng tắp, mà là cảnh người cao tuổi thong dong tản bộ, trẻ con thả diều, các cặp vợ chồng đạp xe mỗi chiều. Một dòng kênh từng đen kịt, bốc mùi giờ trở thành “công viên” hàng ngày, nơi cư dân cảm nhận rõ ràng rằng khu vực mình sống được đầu tư bài bản. Cảm giác ấy tạo nên niềm tin – tài sản mềm mà nhiều dự án hạ tầng khác còn thiếu. Khi một bà cụ gắn bó hơn 20 năm với bờ kênh nói rằng “một công trình hạ tầng nhưng mang lại thay đổi rất lớn cho cuộc sống”, đó là lời nhắc rằng hạ tầng đô thị xanh chỉ có ý nghĩa khi nó chạm tới những nhu cầu nhỏ nhưng thiết thân: đường sạch, gió mát, nơi trẻ em chạy chơi mà không lo mùi hôi hay nước đen kịt.
Bài học cho quản lý kênh rạch đô thị ở Đông Nam Á
Kênh Tham Lương - Bến Cát - Rạch Nước Lên không chỉ là câu chuyện riêng của một thành phố; đây là mô hình mà nhiều đô thị Đông Nam Á ngập kênh rạch ô nhiễm có thể tham khảo. Điểm cốt lõi không phải là bê tông hóa mà là cách kết hợp xử lý ô nhiễm kênh rạch với phát triển không gian sông kênh như một “hạ tầng xã hội”: có đường ven, bến thuyền, cây xanh, chỗ cho sinh hoạt cộng đồng. Khi một dự án vừa phục vụ tiêu thoát nước, chống ngập, vừa tạo được giá trị sống mới cho người dân, nó phá vỡ quan niệm xem kênh rạch là “sân sau”. Bài học ở đây khá rõ: muốn nhân rộng, các thành phố phải coi kênh rạch là tài sản trung tâm chứ không phải bãi xả thải, và phải chấp nhận đầu tư dài hạn, cuốn chiếu để người dân thấy từng đoạn kênh sống lại, thay vì chờ đợi một “hoàn thành đồng loạt” xa vời.
