Từ ý tưởng chính trị đến mạng lưới 108 phòng thực hành STEM
STEM INNOVATION PETROVIETNAM là chương trình đưa phòng thực hành STEM được trang bị hiện đại đến các trường phổ thông, kết nối với mạng lưới FabLab MIT và cộng đồng giáo dục STEM để thu hẹp khoảng cách tiếp cận khoa học – công nghệ giữa học sinh đô thị và học sinh vùng biên, vùng khó.
Khác với những chương trình tài trợ trang thiết bị rời rạc, mạng lưới 108 phòng thực hành STEM được Petrovietnam xây dựng trong vòng một năm trên 34 tỉnh, thành là kết quả của một lựa chọn chính trị khá rõ ràng: biến khoa học – công nghệ thành hạ tầng giáo dục cơ bản chứ không phải đặc quyền của vài trường tốp trên. Từ ý tưởng và định hướng của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, chương trình khởi động đúng dịp kỷ niệm 50 năm thành lập Tập đoàn tháng 9/2025, đặt ra một thông điệp: doanh nghiệp nhà nước phải bước vào giáo dục STEM Việt Nam như một chủ thể trách nhiệm, không chỉ là nhà tài trợ. Vì thế, bài toán cần đặt ra sau một năm không phải là “đạt bao nhiêu phòng lab”, mà là: mạng lưới ấy đang thay đổi cách dạy và cách học đến mức nào.
FabLab MIT: tấm hộ chiếu quốc tế cho lớp học vùng biên
Việc 91 trong số 108 phòng thực hành STEM gia nhập mạng lưới FabLab MIT không chỉ là thành tích “xếp hạng”, mà là bước bứt phá về chất lượng kết nối cho học sinh phổ thông. Nhờ đó, Việt Nam vươn lên đứng thứ năm thế giới và đứng đầu châu Á về số phòng lab đạt chuẩn FabLab, nhưng điều đáng nói hơn là tấm hộ chiếu quốc tế mà học sinh vùng biên lần đầu nắm trong tay. Ở Tuyên Quang, Lào Cai, Cao Bằng, Lạng Sơn, nơi thiết bị thí nghiệm từng là điều xa xỉ, nay phòng thực hành STEM có bảng tương tác, robotics, bộ lập trình, mô hình khoa học – đúng chuẩn FabLab toàn cầu. Câu hỏi đặt ra không còn là “trường miền núi có phòng lab hay không”, mà là: các em sử dụng kết nối ấy để đối thoại với thế giới đến đâu.
Một điểm thay đổi đáng chú ý là vai trò của giáo viên: các phòng thực hành STEM mở ra cơ hội tham gia tập huấn cùng chuyên gia, truy cập học liệu quốc tế và chia sẻ dự án với đồng nghiệp ở các trường khác, thay vì tự mày mò từng thí nghiệm. Với 91 trường nằm trong mạng lưới FabLab MIT, các sản phẩm học sinh làm ra – từ mô hình năng lượng tái tạo đến robot đơn giản – có thể được đưa lên cùng một “sân chơi” toàn cầu, nơi các em không bị giới hạn bởi địa lý. Đây là lý do vì sao nếu chỉ xem FabLab như danh hiệu gắn trên bảng tên phòng, chúng ta đã bỏ qua phần quan trọng nhất: cơ chế hợp tác quốc tế ngay trong trường phổ thông.
Khi giáo viên được "cởi trói", học sinh được phép sai và thử
Tác động sâu nhất của 108 phòng thực hành STEM lại diễn ra bên trong tiết học. Đối với giáo viên, các phòng này tạo thêm điều kiện đổi mới phương pháp dạy học: bài học được tổ chức theo dự án, kiến thức liên môn gắn với bài toán thực tế ở địa phương, từ xử lý rác thải, đo chất lượng nước đến mô hình hóa năng lượng. Với hơn 1.300 giáo viên tham gia giảng dạy và trên 850 bài giảng STEM đã được xây dựng, mạng lưới không dừng ở trang thiết bị mà đã hình thành một “ngân hàng” cách dạy mới. Câu chuyện đáng bàn ở đây là: Petrovietnam đã gián tiếp trả lời một băn khoăn kéo dài trong giáo dục STEM Việt Nam – rằng giáo viên phổ thông thiếu công cụ và cộng đồng hỗ trợ – bằng một hệ sinh thái thực hành tương đối hoàn chỉnh.
Với học sinh, phòng thực hành STEM trở thành không gian được phép sai, thử và làm lại – điều mà lớp học truyền thống khó đáp ứng. Các em có chỗ để thử nghiệm ý tưởng, điều chỉnh giải pháp, dần hình thành tư duy khoa học, kỹ năng hợp tác và năng lực sáng tạo. Nhiều em vùng biên lần đầu được “chạm” vào robot, mạch điện, máy in 3D thay vì chỉ nhìn hình minh họa trong sách. Đây là sự dịch chuyển tư duy quan trọng: từ “học để thi” sang “học để làm được một sản phẩm có ích”. Nếu duy trì được đà này, phòng thực hành STEM sẽ trở thành nơi phát hiện sớm học sinh có năng lực, đam mê khoa học – công nghệ, thay vì đợi các em tự bơi đến những cuộc thi tầm quốc gia.
40.000 học sinh, 34 tỉnh thành: thu hẹp khoảng cách vùng biên hay tạo khoảng cách mới?
Sau một năm, mạng lưới phòng thực hành STEM đã tiếp cận gần 40.000 học sinh trên cả nước, kết nối giáo viên, học liệu và các hoạt động sáng tạo giữa nhiều trường. Những con số này đủ để khẳng định: chương trình không phải là chiến dịch truyền thông ngắn hạn mà đang đi vào đời sống lớp học. Ở các địa phương miền núi, biên giới như Lạng Sơn, Lào Cai, giáo viên thừa nhận phòng STEM có ý nghĩa thiết thực vì nhiều học sinh trước đó hầu như không có cơ hội tiếp xúc với công nghệ hiện đại. Nói cách khác, thay vì để giáo dục STEM Việt Nam phát triển theo mô hình “điểm sáng ở vài trường chuyên”, Petrovietnam đã chọn châm ngòi một phong trào lan từ biên tới đô thị. Đây là lựa chọn chiến lược đáng ghi nhận.
Tuy vậy, 108 phòng lab cho 34 tỉnh thành vẫn chỉ là khởi đầu. Câu hỏi khó là làm sao để hệ thống này không vô tình tạo nên khoảng cách mới giữa trường có phòng STEM và trường không có. Câu trả lời đang được gợi mở thông qua việc huy động giáo viên cụm trường lân cận cùng tham gia tập huấn, dùng chung học liệu, tổ chức câu lạc bộ STEM liên trường. Nếu ngành giáo dục và các doanh nghiệp khác cùng “bắt sóng”, các phòng thực hành STEM hiện tại có thể trở thành hạt nhân lan tỏa, thay vì 108 “ốc đảo hiện đại” trong một biển lớp học thiếu thí nghiệm. Đây là điểm mấu chốt quyết định thành – bại của mô hình trong 3–5 năm tới.
Từ hạ tầng thí nghiệm đến chiến lược nhân lực khoa học – công nghệ
Điều ít được nhắc nhưng quan trọng: STEM INNOVATION PETROVIETNAM không đứng một mình, mà nằm trong bối cảnh Nghị quyết 57 về đột phá khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, cũng như Chiến lược khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số của chính Tập đoàn đến năm 2030, định hướng 2050. Nói cách khác, các phòng thực hành STEM hôm nay là “vườn ươm” cho nguồn nhân lực khoa học – công nghệ mà nền kinh tế sẽ cần trong 10–20 năm nữa, chứ không chỉ để đẹp báo cáo trách nhiệm xã hội. Khi chuyên gia STEM gọi 108 phòng lab này là những “mỏ tài nguyên” cho nguồn nhân lực quốc gia, đó là cách nhìn dài hạn mà giáo dục phổ thông thường thiếu.
Nhìn về phía trước, Petrovietnam tuy là “người châm ngòi”, nhưng không thể một mình tạo ra cuộc bùng nổ giáo dục STEM Việt Nam. Việc các trường tiếp tục khai thác hiệu quả từng phòng học, chia sẻ kinh nghiệm, mở rộng cơ hội thực hành cho học sinh vùng biên và cả vùng đồng bằng sẽ quyết định mức độ đóng góp của mạng lưới này trong những năm tới. Bài học rút ra sau một năm khá rõ: khi doanh nghiệp coi phòng thực hành STEM như hạ tầng chiến lược, giáo viên như đối tác, học sinh vùng biên như trung tâm của cơ hội, giáo dục phổ thông có thể thay đổi nhanh hơn chúng ta nghĩ. Phần còn lại thuộc về khả năng bám cuộc chơi dài hơi của cả hệ thống.
