STEM của PETROVIETNAM: từ phòng học mới đến mạng lưới sáng tạo quốc tế
Chương trình STEM INNOVATION PETROVIETNAM là sáng kiến đưa hệ thống phòng STEM Việt Nam vào một mạng lưới học tập sáng tạo kết nối 108 phòng thực hành, 91 trường trong mạng lưới FabLab MIT và gần 40.000 học sinh, với mục tiêu không chỉ trang bị thiết bị mà còn thay đổi cách dạy và học khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học thông qua thực hành, dự án và kết nối cộng đồng.
Điểm then chốt cần nhìn nhận thẳng thắn: đây không phải một dự án tài trợ thiết bị thông thường, mà là bước thử đầu tiên để tái cấu trúc giáo dục STEM cho học sinh theo chuẩn quốc tế. Khởi nguồn từ chỉ đạo và định hướng của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, Tập đoàn Công nghiệp – Năng lượng Quốc gia Việt Nam khởi động chương trình STEM INNOVATION PETROVIETNAM vào tháng 9/2025, đúng dịp kỷ niệm 50 năm thành lập Tập đoàn. Sau một năm, mạng lưới 108 phòng thực hành STEM đã được hình thành tại 34 tỉnh, thành phố trên cả nước – tốc độ triển khai này cho thấy tham vọng không nhỏ: đưa STEM trở thành ngôn ngữ học tập mới trong nhà trường phổ thông.
Điều đáng chú ý hơn cả là hướng tiếp cận: PETROVIETNAM đầu tư đồng thời cơ sở vật chất, tập huấn giáo viên, xây dựng học liệu và kết nối cộng đồng, thay vì “đặt một phòng máy rồi để đó”. Các phòng học STEM được đánh giá đáp ứng yêu cầu chất lượng đặt ra và được đưa vào ứng dụng ngay sau khi hoàn thành, với sự tham gia của hệ thống chuyên gia hỗ trợ giáo viên chuyển đổi phương pháp dạy học. Đây là dấu hiệu cho thấy doanh nghiệp đã chọn con đường khó hơn nhưng bền vững hơn: thay đổi hệ sinh thái, không chỉ thay đổi một căn phòng.
91 trường trong mạng lưới FabLab MIT: cú nhảy dài hiếm thấy của giáo dục phổ thông
Nếu phải chọn một điểm “bùng nổ”, đó chính là việc 91 trong số 108 trường có phòng STEM đã tham gia mạng lưới FabLab của Học viện Công nghệ Massachusetts (MIT), giúp Việt Nam dẫn đầu châu Á và nằm trong Top 5 thế giới về số lượng FabLab trong mạng lưới này. Đây không chỉ là con số đẹp để báo cáo; đó là cửa ngõ để giáo viên và học sinh phổ thông bước vào một cộng đồng sáng tạo toàn cầu, nơi học sinh không còn chỉ so năng lực với lớp bên cạnh, mà với bạn bè quốc tế.
Theo các nguồn tin chính thức, "trong số 108 phòng thực hành STEM, có 91 phòng được đăng ký vào hệ thống FabLab của Học viện Công nghệ Massachusetts (MIT), Hoa Kỳ". Việc kết nối với mạng lưới FabLab MIT biến mỗi phòng thực hành thành một phòng thực hành sáng tạo theo chuẩn quốc tế, nơi học sinh có thể thiết kế, chế tạo, thử nghiệm và chia sẻ sản phẩm với cộng đồng toàn cầu. Từ đây, học sinh có thêm khả năng tiếp cận, làm quen, giao lưu với học sinh quốc tế và phát huy năng lực sáng tạo của mình.
Điều quan trọng là phải hiểu: gắn với FabLab MIT không chỉ là “gắn logo”, mà là chấp nhận một bộ tiêu chuẩn và văn hóa mới – văn hóa mở, chia sẻ học liệu, tài liệu thiết kế và cách tổ chức phòng thực hành. Nếu các trường duy trì được nhịp độ này, mạng lưới FabLab MIT sẽ trở thành “xương sống” cho giáo dục STEM cho học sinh, giúp các em rèn tư duy khoa học, làm việc nhóm và giải quyết vấn đề từ bài toán thật, không phải bài tập giấy bút.
108 phòng STEM, gần 40.000 học sinh: tác động thật hay chỉ là phong trào?
Sau một năm, mạng lưới phòng thực hành do PETROVIETNAM xây dựng đã tiếp cận gần 40.000 học sinh, kết nối hơn 1.300 giáo viên và đi kèm hơn 850 bài giảng STEM được xây dựng. Con số này cho thấy dự án đã thoát khỏi mức “thí điểm nhỏ lẻ”. Nhưng tác động thực sự không nằm ở số lượng, mà ở việc trường học sử dụng phòng STEM như thế nào: là nơi mở cửa hàng ngày cho các tiết học theo dự án, hay chỉ để minh họa trong các dịp tham quan.
Theo các chuyên gia STEM, mạng lưới 108 phòng thực hành là nguồn lực có giá trị cho việc bồi dưỡng nhân lực khoa học và công nghệ, nhất là khi gắn kết với FabLab MIT giúp giáo viên và học sinh trao đổi kinh nghiệm, tiếp cận chuyên gia và phát triển ý tưởng sáng tạo. Với giáo viên, phòng STEM mở ra cơ hội tổ chức bài học tích hợp nhiều môn học, gắn kiến thức với vấn đề thực tiễn. Với học sinh, quá trình tự thiết kế, thử nghiệm rồi điều chỉnh sản phẩm rèn tư duy khoa học, kỹ năng hợp tác và giải quyết vấn đề.
Điểm tích cực là chương trình không chỉ tập trung ở đô thị lớn. Từ Tuyên Quang, Lào Cai, Cao Bằng, Lạng Sơn đến nhiều địa phương khác, học sinh đã có thêm không gian để quan sát, thử nghiệm và biến kiến thức trên lớp thành sản phẩm cụ thể. Ở những vùng miền núi, nơi học sinh thường ít có điều kiện tiếp xúc công nghệ, một phòng STEM vận hành tốt có thể thay đổi hoàn toàn hình dung của các em về khoa học – từ “môn khó phải học thuộc” thành “công cụ để làm ra thứ mình muốn”. Vấn đề còn lại: các trường có đủ ý chí và thời gian để khai thác trọn vẹn không, hay để thiết bị dần… phủ bụi.
Kết nối giáo viên – học liệu – hoạt động sáng tạo: mảnh ghép quyết định thành bại
Một phòng STEM tốt có thể thay đổi vài lớp học; một mạng lưới phòng STEM kết nối tốt mới có thể thay đổi cả hệ thống. PETROVIETNAM dường như hiểu điều đó khi không dừng ở thiết bị mà xây dựng Câu lạc bộ STEM INNOVATION PETROVIETNAM để kết nối chuyên gia, nhà quản lý giáo dục, giáo viên và học sinh trong cùng mạng lưới. Thông qua câu lạc bộ, các trường có thể chia sẻ bài giảng, phương pháp dạy học, kinh nghiệm vận hành phòng thực hành và phối hợp tổ chức hoạt động sáng tạo – điều mà từng trường riêng lẻ sẽ khó làm được.
Mạng lưới phòng thực hành đã không chỉ kết nối gần 40.000 học sinh, mà còn “nối mạng” giáo viên, học liệu và các hoạt động sáng tạo giữa nhiều trường học. Ở một số nơi, như Trường THPT Phạm Hùng (Vĩnh Long) vốn triển khai giáo dục STEM từ năm 2020 nhưng thiếu thiết bị và kiến thức chuyên sâu, phòng thực hành do PETROVIETNAM hỗ trợ đã trở thành nền tảng để nhà trường đẩy mạnh nghiên cứu khoa học, phát triển câu lạc bộ và hướng dẫn học sinh vận dụng kiến thức vào thực tế.
Tuy vậy, kết nối cũng là thách thức: nếu giáo viên không có thời gian và động lực để chia sẻ, nếu hoạt động cộng đồng không diễn ra đều đặn, mạng lưới dễ quay về mô hình “mỗi trường một phòng”. Việc PETROVIETNAM huy động đội ngũ chuyên gia hàng đầu về STEM để huấn luyện giáo viên tại các trường có phòng học STEM và cả cụm trường lân cận cho thấy nỗ lực giữ mạng lưới sống động. Nhưng về dài hạn, để giáo dục STEM cho học sinh đi vào chiều sâu, ngành giáo dục phải coi đây là một cấu phần trong chương trình chính khóa, không phải hoạt động “thêm nếu có điều kiện”.
Từ “châm ngòi” đến bùng nổ STEM: điều gì cần xảy ra tiếp theo?
PETROVIETNAM xem hệ thống 108 phòng học STEM là hạt nhân và xác định mình chỉ đóng vai “người châm ngòi” cho một phong trào học tập và thực hành STEM rộng khắp. Thực tế, từ sáng kiến này, nhiều doanh nghiệp khác đã tham gia, khiến số phòng học STEM trên cả nước tăng nhanh, và một số địa phương như Bắc Ninh đã xây dựng kế hoạch phát triển phòng học STEM trên toàn tỉnh. Đây là tín hiệu tốt, nhưng cũng là lời nhắc rằng: nếu chỉ dựa vào vài doanh nghiệp lớn, phong trào sẽ không đủ bền vững.
Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia đặt ra yêu cầu rõ ràng với doanh nghiệp, trong đó có PETROVIETNAM, về vai trò dẫn dắt hệ sinh thái đổi mới. Đáp lại, ngay từ năm 2025, PETROVIETNAM đã ban hành Chiến lược Khoa học công nghệ, Đổi mới sáng tạo và Chuyển đổi số đến năm 2030, định hướng đến năm 2050. Về mặt định hướng, “trò chơi dài hạn” đã được xác lập; câu hỏi là cách triển khai có đủ linh hoạt để các phòng STEM không lạc nhịp với nhu cầu mới của trường học và thị trường lao động hay không.
Trong vài năm tới, mức độ đóng góp của mạng lưới 108 phòng STEM đối với giáo dục STEM sẽ phụ thuộc vào việc các trường có tiếp tục khai thác hiệu quả, chia sẻ kinh nghiệm và mở rộng cơ hội thực hành cho học sinh hay không. Nếu các phòng thực hành sáng tạo tiếp tục là nơi học sinh tự tay thiết kế, thử nghiệm và điều chỉnh sản phẩm, kết nối với mạng lưới FabLab MIT và với nhau, chúng sẽ trở thành hạ tầng chiến lược cho nguồn nhân lực tương lai. Nếu không, chúng sẽ dừng ở vai trò “phòng đẹp để trưng bày”. Ở thời điểm này, PETROVIETNAM đã làm phần việc khó nhất là khởi động; phần còn lại thuộc về ngành giáo dục, địa phương và từng nhà trường: hoặc biến mạng lưới này thành chuẩn mới của lớp học Việt Nam, hoặc để nó trở thành cơ hội bị bỏ lỡ.
