Giáo dục di sản văn hóa: Lớp học không còn dừng ở trang sách
Giáo dục di sản văn hóa là việc đưa các giá trị lịch sử, nghệ thuật, phong tục tập quán và nghề truyền thống vào quá trình dạy học thông qua hoạt động tương tác, trải nghiệm trực tiếp, giúp học sinh không chỉ tiếp thu kiến thức mà còn hình thành tình yêu, trách nhiệm với cội nguồn và bản sắc dân tộc trong đời sống hiện đại. Điều đáng nói là xu hướng này đã chuyển mạnh từ những buổi ngoại khóa rời rạc sang các chương trình bài bản, có khung nội dung, có liên kết giữa bảo tàng giáo dục, thư viện, nhà trường và nghệ nhân, khiến mỗi tiết học trở thành một “hành trình di sản sống”. Các chương trình không chỉ kể lại quá khứ mà còn cho học sinh trải nghiệm truyền thống, từ âm nhạc dân tộc đến nghề thủ công, để các em thấy di sản không phải thứ để trưng bày mà là chất liệu cho hiện tại và tương lai.
Đưa đờn ca tài tử và âm nhạc dân tộc vào thời khóa biểu: Quyết liệt hay hình thức?
Một ngày trong thời khóa biểu của học sinh Trường THPT Bùi Thị Xuân giờ đã có tiết đờn ca tài tử – mỗi tuần một buổi, xuyên suốt 35 tuần thực học, thí điểm ở 2 lớp 11 và 1 lớp 10. Đây không phải hoạt động câu lạc bộ “tùy hứng”, mà là tiết học chính khóa với sự tham gia giảng dạy của nghệ nhân Chi hội Âm nhạc – Hội Sân khấu. Tương tự, Trường THPT Nguyễn Du đưa âm nhạc truyền thống thành tiết học đặc biệt cho khối 10, 11, sau nhiều năm chỉ dừng lại ở chuyên đề và trải nghiệm. Những mô hình này cho thấy: khi có cơ chế rõ ràng từ Nghị quyết 80, giáo dục di sản văn hóa không còn là khẩu hiệu mà trở thành trách nhiệm cụ thể, được đo bằng số tiết, số tuần, chất lượng đội ngũ giảng dạy. Nếu trước đây nhiều trường “ngại” đưa di sản vào chính khóa vì thiếu thể chế, thì giờ không còn lý do để chần chừ.
Không gian văn hóa dân tộc và bảo tàng giáo dục: Di sản bước ra khỏi khung kính
Điểm đáng mừng là giáo dục di sản văn hóa không chỉ diễn ra trong lớp học, mà lan sang các không gian chuyên biệt. Từ học kỳ II, “Không gian văn hóa dân tộc” ở Trường THPT Tây Thạnh trở thành điểm đến giáo dục văn hóa truyền thống lý tưởng, nơi diễn ra tiết học, talk show, chuyên đề về văn hóa đầy sôi động, giúp học sinh trải nghiệm truyền thống như một phần sinh hoạt thường ngày. Song song, các chương trình tại Bảo tàng – Thư viện Bà Rịa – Vũng Tàu cho thấy mô hình bảo tàng giáo dục đang chuyển mình rõ rệt: trưng bày lưu động “Di sản văn hóa Thành phố mang tên Bác”, trình diễn đờn ca tài tử, hát bội, nghề làm bánh tráng, nghề gốm, cùng mô hình “Chuyến xe di sản” đưa học sinh trải nghiệm thực tế tại các di tích lịch sử – văn hóa. Ở đây, hiện vật không còn là thứ “để ngắm cho biết”, mà là đạo cụ để học sinh tương tác, đặt câu hỏi, kể lại câu chuyện theo cách của mình.
8.250 lượt học sinh và lời cảnh báo: Di sản sẽ mất nếu chỉ dừng ở tham quan
Sau 4 năm, chương trình giáo dục di sản tại Bảo tàng – Thư viện Bà Rịa – Vũng Tàu đã thu hút 8.250 lượt học sinh tham gia, riêng năm 2026 có tới 4.150 học sinh – chiếm khoảng một nửa toàn giai đoạn. Con số này cho thấy sức hút của di sản khi được tổ chức bài bản, nhưng cũng đặt ra câu hỏi: liệu chỉ cần nhiều lượt tham gia là đủ để bảo tồn văn hóa truyền thống? Lãnh đạo ngành văn hóa đã thẳng thắn: nếu các chuyên đề không được chuẩn hóa, xây dựng thành chương trình khung có tính hệ thống theo từng khối lớp, học sinh sẽ chỉ “ghé thăm” di sản, rồi quên, thay vì đi trên một lộ trình hiểu – yêu – hành động. Đề xuất cấp giấy chứng nhận “Di sản viên tương lai”, “Đại sứ di sản văn hóa” sau 4 năm không chỉ nhằm động viên, mà là cách nhấn mạnh: học sinh phải trở thành chủ thể bảo tồn, chứ không phải khán giả đi qua.
Từ “thuyết minh – nghe” đến “tương tác – trải nghiệm – sáng tạo”: Con đường duy nhất để cứu di sản
Trong bối cảnh đờn ca tài tử và nhiều loại hình truyền thống bị lu mờ trước âm nhạc hiện đại, việc tiếp tục dạy di sản bằng cách… đọc – chép – nghe thụ động chỉ khiến khoảng cách giữa học sinh và văn hóa truyền thống thêm xa. Yêu cầu chuyển từ phương thức “thuyết minh – nghe” sang “tương tác – trải nghiệm – sáng tạo” không phải khẩu hiệu thời thượng, mà là điều kiện sống còn. Khi học sinh tự tạo video clip, làm thuyết minh viên, tham gia trình diễn đờn ca tài tử giới thiệu với bạn bè quốc tế, các em bắt đầu nhìn di sản như một loại “ngôn ngữ” để giao tiếp với thế giới. Việc đẩy mạnh chuyển đổi số, tích hợp mã QR, không gian tham quan ảo, triển lãm trực tuyến cũng cần được nhìn đúng: công nghệ không thay thế di sản, mà mở rộng “sân chơi” cho học sinh trải nghiệm truyền thống ở mọi nơi. Kết luận rõ ràng: nếu giáo dục di sản văn hóa không gắn với trải nghiệm thực và sáng tạo, chúng ta sẽ chỉ bảo tồn được… ký ức trên giấy.
