Từ trang sách ra đời sống: giáo dục di sản là gì?
Giáo dục di sản là cách tổ chức cho học sinh tiếp xúc trực tiếp với di tích lịch sử, làng nghề, nghệ thuật dân gian và bảo tàng, thông qua các hình thức học tập trải nghiệm, trò chơi, giao lưu với nghệ nhân và hoạt động sáng tạo, để biến những giá trị văn hóa truyền thống từ khái niệm trừu tượng trong sách vở thành trải nghiệm sống động gắn với cảm xúc và đời sống hằng ngày của các em.
Điểm cốt lõi của làn sóng giáo dục di sản hiện nay là: di tích không còn là điểm “check-in”, mà trở thành “lớp học mở” nằm ngay trong dòng chảy đời sống học đường. Khi gần 1.400 học sinh, cán bộ, giáo viên Trường THPT Võ Thị Sáu tham gia Chương trình giáo dục di sản cho học sinh trên địa bàn TPHCM tại khu vực 3 ngày 28-8, di sản được đặt vào tim của nhà trường chứ không đứng ngoài cổng. Quan điểm cần nói thẳng: nếu nhà trường vẫn dừng ở việc “giới thiệu di sản” trên slide, chúng ta đang bỏ lỡ cơ hội hình thành bản sắc cho cả một thế hệ.
TPHCM: Làng nghề, đờn ca tài tử bước vào sân trường
Nhìn vào TPHCM, có thể thấy rõ giáo dục di sản không còn là khẩu hiệu mà đã thành chương trình có thiết kế, có quy mô. Ngày 28-8, Sở Văn hóa và Thể thao phối hợp Sở Giáo dục và Đào tạo TPHCM tổ chức “Giáo dục di sản cho học sinh trên địa bàn TPHCM – Khu vực 3” gắn với chương trình nghệ thuật “Giữ hồn di sản phương Nam” tại Trường THPT Võ Thị Sáu ở xã Đất Đỏ. Đây không phải một buổi ngoại khóa vui là chính; nó là thông điệp rõ ràng: sân trường là không gian của văn hóa truyền thống, không chỉ của điểm số.
Các không gian nghề gốm Bình Dương, làm bánh tráng An Ngãi, sơn mài truyền thống, đờn ca tài tử Nam Bộ, võ nhạc Vovinam, trò chơi dân gian được đưa thẳng vào trường học, cho phép học sinh “chạm tay” vào di sản thay vì ngồi nghe thuyết trình. Khi những câu ca, tiếng đàn Nam Bộ vang lên và cả thầy cô bước lên sân khấu giao lưu, khoảng cách thế hệ bị rút ngắn, tình yêu quê hương trở nên cụ thể, có khuôn mặt, có tiếng nói. Đây là kiểu học tập trải nghiệm mà sách giáo khoa không thể thay thế.
“Chuyến xe di sản” và những bài học ngoài lớp học
Khi di sản được đưa ra khỏi khuôn viên trường, tác động giáo dục còn mạnh hơn. “Chuyến xe di sản” đưa học sinh Trường THPT Võ Thị Sáu đến Di tích quốc gia Nhà Lớn Long Sơn và Bảo tàng Bà Rịa – Vũng Tàu là minh chứng thuyết phục: một ngày trên đường có thể “đánh bại” nhiều tuần học chép bài. Không ngẫu nhiên mà tại đây, bảo tàng – thư viện đã tặng 500 bản sách cho nhà trường như một “phần nối dài” của chuyến đi.
Điều đáng chú ý nằm ở phản hồi của chính người học. Lương Nguyễn Hiền Trinh chia sẻ rằng qua hoạt động giáo dục di sản, em nhận ra di sản văn hóa hiện diện ngay trong đời sống quanh mình, và những hoạt động trải nghiệm giúp “từ biết, hiểu đến yêu và tự hào”, từ đó nảy sinh mong muốn gìn giữ và lan tỏa. Câu chuyện này cho thấy: mục tiêu thật sự của giáo dục di sản không phải nhồi nhét thêm dữ kiện lịch sử, mà là khơi dậy cảm xúc gắn bó và ý thức bảo vệ di sản ở lứa tuổi phổ thông.
Hà Nội: Livestream di tích, dùng AI để “kể chuyện” đình – chùa
Trong khi TPHCM mạnh về đưa làng nghề và nghệ thuật dân gian vào sân trường, Hà Nội đang thử một hướng khác: số hóa di sản để thu hút thế hệ thích màn hình. Sáng 28-8, Trường THCS Cầu Giấy A tổ chức chương trình livestream “Dấu ấn đình – chùa Hà, Hành trình giải mã di sản” ngay tại khuôn viên đình – chùa Hà, phát trực tuyến cho toàn trường theo dõi. Ở đây, di tích lịch sử không còn là nơi đến một lần rồi quên, mà thành một “phiên học trực tuyến” sống động.
Ba vòng trải nghiệm “Dấu xưa trên nền số”, “Số hóa nét dân gian” và “Chạm AI, kể chuyện di sản” buộc học sinh không chỉ tiếp nhận mà còn phải hành động với thông tin: giải mã QR, phối hợp đồng đội, vận dụng kiến thức trong trò chơi nhảy bao bố, rồi dùng AI và nền tảng thiết kế trực tuyến để tạo poster truyền thông cho đình – chùa Hà. Theo Hiệu trưởng Phạm Thị Như Hoa, giáo dục truyền thống hiệu quả hơn khi học sinh “được nhìn thấy, trải nghiệm và kết nối với những giá trị lịch sử, văn hóa đang hiện diện trong chính đời sống của mình”. Đây là câu trả lời thuyết phục cho lo ngại rằng thế hệ màn hình sẽ quay lưng với văn hóa truyền thống.
Từ phong trào thành chính sách: cần coi di sản là hạ tầng giáo dục
TPHCM và Hà Nội đang cho thấy một xu hướng rõ ràng: giáo dục di sản đã bước sang giai đoạn chương trình hóa, có mô hình, có quy mô, có kết quả học tập có thể đo được. Khi hàng nghìn học sinh được tham gia chuỗi hoạt động trải nghiệm, từ sân trường Võ Thị Sáu đến đình – chùa Hà, chúng ta không còn nói về vài hoạt động phong trào rời rạc nữa. Đây là lúc đặt câu hỏi: di tích lịch sử và không gian văn hóa truyền thống có được coi là “hạ tầng giáo dục” ngang hàng với thư viện, phòng thí nghiệm hay không?
Các dẫn chứng cho thấy học tập trải nghiệm gắn với di sản khiến kiến thức bớt khô, giúp học sinh ghi nhớ tốt hơn, đồng thời nuôi dưỡng lòng tự hào và ý thức gìn giữ bản sắc. Nếu muốn lịch sử hết “khó nuốt” và văn hóa không bị coi là môn phụ, nhà trường và cơ quan quản lý cần đưa giáo dục di sản thành phần bắt buộc trong chương trình, thiết kế theo từng lứa tuổi, có tiêu chí đánh giá rõ ràng. Di sản chỉ sống khi được thế hệ trẻ học, chơi, kể lại theo ngôn ngữ của chính mình; còn nếu giữ di sản sau tủ kính, chúng ta đang dạy các em yêu một thứ mà các em không hề chạm được.
