Từ tuyển theo môn sang đánh giá cả lĩnh vực
Tuyển sinh trường chuyên theo khối là cách tuyển chọn học sinh dựa trên năng lực trong một lĩnh vực rộng, thay vì chủ yếu căn cứ vào kết quả thi của một môn chuyên riêng lẻ. Tối 10-11, ông Thái Văn Tài, Vụ trưởng Vụ Giáo dục phổ thông, giải thích đề xuất này trong bối cảnh Bộ GD-ĐT lấy ý kiến về dự thảo quy định tổ chức và tuyển sinh lớp 10.
Dự thảo chia tuyển sinh thành ba khối: Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội và Ngoại ngữ. Theo Bộ, việc phân hóa học sinh quá sớm theo từng môn có thể khiến các em dồn sức luyện môn chuyên, thiếu cơ hội phát triển năng lực nền tảng, liên môn, nghiên cứu, sáng tạo và định hướng nghề nghiệp. Đánh giá trường chuyên chủ yếu qua giải thưởng học sinh giỏi cũng chưa phản ánh đầy đủ sự trưởng thành lâu dài.
Với khối Khoa học tự nhiên, dự kiến bài thi gồm Toán nâng cao, Ngữ văn và đọc hiểu khoa học tự nhiên; khối Khoa học xã hội gồm Ngữ văn nâng cao, Toán và đọc hiểu khoa học xã hội; khối Ngoại ngữ gồm Toán, Ngữ văn và bài thi ngoại ngữ đăng ký. Các bài nâng cao và ngoại ngữ có hệ số tối thiểu 2, những bài còn lại hệ số 1. Cách thi chuyên theo khối vì thế hướng tới nền tảng rộng hơn, nhưng cũng đặt trọng số đáng kể vào năng lực làm bài tổng hợp.
Một học kỳ trải nghiệm, rồi mới chọn môn chuyên sâu
Theo dự thảo, trúng tuyển vào một khối chưa đồng nghĩa với việc học sinh phải học chuyên sâu tất cả môn thuộc khối đó. Trong học kỳ I lớp 10, các em có thể trải nghiệm, tham gia dự án nhập môn và tìm hiểu lĩnh vực, ngành nghề quan tâm; cuối kỳ đăng ký hai môn chuyên sâu. Từ học kỳ II, học sinh học chuyên đề định hướng, rồi lên lớp 11 chuyển sang chương trình nâng cao ổn định theo môn đã chọn.
Ý tưởng này có điểm hợp lý: học sinh lớp 9 không nhất thiết phải chốt quá sớm con đường học tập chỉ để vượt qua kỳ thi đầu vào. Trải nghiệm một học kỳ có thể giúp các em hiểu rõ hơn sở thích và khả năng trước khi chọn môn chuyên sâu. Tuy nhiên, khoảng thời gian ấy không tự động bảo đảm lựa chọn công bằng; chất lượng tư vấn và cách nhà trường quan sát học sinh sẽ quyết định liệu trải nghiệm có thực chất hay chỉ trở thành một vòng xét tuyển tiếp theo.
Bài đọc hiểu khoa học tự nhiên và xã hội được dự kiến xây dựng theo yêu cầu chương trình THCS, đánh giá đọc hiểu, tư duy logic, lập luận và giải quyết vấn đề, không đòi hỏi kiến thức chuyên sâu từng môn. Đây là nỗ lực giảm lệ thuộc vào luyện thi sớm. Dù vậy, một bài đánh giá năng lực chung vẫn có thể không đo trúng thế mạnh đặc biệt của từng thí sinh.
Nguy cơ người giỏi một môn mất lợi thế
TS Trần Nam Dũng, Phó Hiệu trưởng Trường Phổ thông Năng khiếu thuộc Đại học Quốc gia TP.HCM, cảnh báo tuyển theo khối có thể khiến học sinh nổi trội ở một môn không còn lợi thế như trước. Chẳng hạn, một em giỏi Vật lý, Hóa học hoặc Sinh học nhưng làm bài đánh giá năng lực chung của khối Khoa học tự nhiên không tốt vẫn có thể trượt.
Đây không phải một sai lệch nhỏ trong kỹ thuật thi, mà là thay đổi quan niệm tuyển chọn: từ tìm học sinh có năng lực nổi bật ở môn cụ thể sang chọn theo lĩnh vực rồi mới phân hóa chuyên sâu. Nếu mục tiêu là nuôi dưỡng tài năng, phương án mới cần chứng minh rằng thế mạnh đơn môn không bị chìm trong điểm tổng hợp. Mặt khác, giữ nguyên tuyển theo môn cũng có nguy cơ khiến học sinh tập trung quá sớm vào một môn, đúng như điều Bộ muốn hạn chế.
Vì vậy, tranh luận không nên dừng ở lựa chọn thi theo môn hay theo khối. Cần làm rõ cách kết quả từng bài được cân đối, liệu có cơ chế nhận diện năng lực nổi bật, và nhà trường sẽ xử lý thế nào khi điểm đánh giá chung không tương xứng với thành tích hoặc tiềm năng của một học sinh ở môn cụ thể. Nếu thiếu lời giải, đổi mới có thể mở rộng tiêu chí nhưng lại thu hẹp cơ hội của một nhóm thí sinh.
Cần minh bạch lần sàng lọc sau học kỳ đầu
TS Trần Nam Dũng lưu ý rằng sau kỳ thi đầu vào, trường vẫn phải theo dõi, đánh giá và phân loại học sinh để xác định các em học chuyên sâu môn nào; ông xem đây gần như một lần tuyển chọn nữa. Các trường cần công khai học kỳ I được tổ chức ra sao, giáo viên dựa vào đâu để nhận xét năng lực, tiêu chí nào dùng để tư vấn lựa chọn môn và cách phân lớp sau đó. Đánh giá không thể chỉ dựa trên vài bài kiểm tra mà cần theo dõi đủ lâu, kết hợp kết quả học tập, khả năng tiếp thu, tư duy, sở thích và nguyện vọng.
Đó là điểm cần được giải quyết trước khi phương án áp dụng: nếu thiếu tiêu chí rõ ràng, học sinh có thể vượt qua kỳ thi theo khối nhưng lại gặp một vòng sàng lọc thiếu minh bạch khi đã vào trường. Chương trình, đội ngũ giáo viên, cách đánh giá và tổ chức lớp học đều phải sẵn sàng; lấy ý kiến cần đi kèm trao đổi thực chất giữa nhà quản lý, chuyên gia, trường và giáo viên.
Dự thảo dự kiến trường đủ điều kiện có thể triển khai từ năm học 2027-2028; trường chưa đủ điều kiện tiếp tục theo quy chế hiện hành và chuyển từ năm học 2028-2029. Bộ cũng thừa nhận học sinh lớp 9 hiện nay đã học tập, ôn luyện và định hướng theo cách tuyển hiện hành, nên thay đổi cần thông tin đầy đủ và thời gian chuẩn bị phù hợp. Lộ trình phân kỳ là cần thiết, nhưng điều quan trọng hơn là công bố sớm quy tắc để học sinh không phải chuẩn bị trong mơ hồ.
Thi chuyên theo khối có thể giúp trường nhìn rộng hơn về tiềm năng, song không nên đánh đổi khả năng nhận diện tài năng ở một môn bằng một kỳ thi tổng hợp thiếu cơ chế bảo vệ. Chỉ nên chuyển đổi khi cả vòng tuyển đầu vào lẫn lần chọn môn chuyên sâu sau học kỳ I đều có tiêu chí công khai, đánh giá đủ dài và bảo đảm quyền lợi học sinh. Khi ấy, trải nghiệm lớp 10 mới là cơ hội định hướng, không phải một cuộc tuyển sinh thứ hai khó đoán.
