Hạ tầng chứ không phải bản vẽ: Ai mới dẫn dắt đô thị?
Hạ tầng TP. Hồ Chí Minh là tổng thể các tuyến metro, vành đai phát triển, sân bay, cảng biển, logistics và không gian kinh tế biển, đang dần trở thành yếu tố quyết định hướng lan tỏa đô thị, vị trí các cực tăng trưởng mới và mức sống của người dân thay vì chỉ phụ thuộc vào bản vẽ quy hoạch đô thị trên giấy. Theo ông Nguyễn Đỗ Dũng, quy hoạch chỉ là một phần của quá trình phát triển đô thị, trong khi hạ tầng mới là yếu tố có khả năng dẫn dắt và tái định hình không gian đô thị. Chính vì vậy, câu chuyện phát triển thành phố trong chu kỳ mới không còn là “vẽ thêm” mà là “đặt hạ tầng ở đâu để thành phố lớn lên theo hướng nào”.
Điểm nghịch lý mà ông Dũng nêu là quy hoạch những năm 1990 định hướng TP. Hồ Chí Minh phát triển mạnh về phía Nam và Đông, nhưng thực tế đô thị hóa lại bùng nổ ở phía Bắc và Đông Bắc, chủ yếu do khác biệt về kết nối hạ tầng. Nói thẳng, thị trường đã bỏ phiếu bằng chân cho nơi có đường, cầu, khu công nghiệp và dịch vụ. Thành phố đang lập quy hoạch thời kỳ 2025-2050 với tầm nhìn 100 năm, nhưng nếu hạ tầng tiếp tục đi lệch quy hoạch, bản vẽ đẹp đến mấy cũng bị thực tế “bẻ lái”.
Metro Hồ Chí Minh: Từ 10 km lên 200 km và bài toán thị trường lao động
Mạng lưới metro Hồ Chí Minh không chỉ là câu chuyện giao thông công cộng mà là công cụ tái phân bố dân cư và việc làm quy mô lớn. Thành phố đặt mục tiêu đến năm 2030 nâng chiều dài mạng lưới từ hơn 10km lên khoảng 200km. Đây là mục tiêu tham vọng, nhất là khi Tokyo phải mất khoảng 63 năm mới xây dựng được chừng đó chiều dài metro, nhưng sự phát triển đô thị tại đây đã lan tỏa liên tục từ lõi trung tâm dọc theo các tuyến đường sắt. Bài học rút ra: chậm còn hơn không, miễn là đi đúng hướng.
Ông Nguyễn Đỗ Dũng nhấn mạnh giá trị lớn nhất của metro không nằm ở vài chục phút tiết kiệm mỗi ngày, mà ở khả năng mở rộng thị trường lao động, tăng tiếp cận việc làm và nhà ở. Nói cách khác, metro là chiếc cầu nối giữa các khu ở giá phải chăng với các cực việc làm mới, giúp giảm chi phí đô thị vốn đang leo thang, từ logistics đến nhà ở. Nếu metro chỉ dừng ở việc phục vụ khu trung tâm hiện hữu, thành phố sẽ bỏ lỡ cơ hội hình thành các cực tăng trưởng mới dọc tuyến, nơi dân có thể sống xa trung tâm nhưng vẫn làm việc trong một vùng đô thị kết nối.
Vành đai phát triển và Long Thành: Giảm chi phí hay tiếp tục ‘ép’ lõi đô thị?
Nếu metro quyết định cách người dân di chuyển, thì các tuyến vành đai phát triển cùng sân bay quốc tế Long Thành sẽ quyết định dòng chảy hàng hóa và vốn. Ông Nguyễn Đỗ Dũng chỉ ra ba trục hạ tầng then chốt: vành đai 3, vành đai 4 TP. Hồ Chí Minh và các hành lang liên kết vùng, tất cả nhằm giải bài toán logistics. Hiện nay, sự phân bổ giữa khu vực sản xuất phía Bắc với cảng biển và sân bay ở phía Nam, Đông Nam khiến lượng lớn hàng hóa phải đi qua lõi đô thị. Hậu quả là tắc đường, ô nhiễm và chi phí logistics cao mà doanh nghiệp lẫn người dân đều phải gánh.
Theo ông Dũng, việc hình thành các hành lang Bắc - Nam và Đông - Tây sẽ cho phép hàng hóa di chuyển giữa Bình Dương, Bà Rịa - Vũng Tàu và các khu sản xuất, cảng biển mà không phải xuyên qua trung tâm thành phố. Câu hỏi chính sách ở đây là: chúng ta có dám ưu tiên đầu tư vành đai để giải phóng lõi đô thị, hay tiếp tục dàn hàng ngang xây thêm cầu, mở thêm đường trong nội đô rồi lại tắc. Sân bay quốc tế Long Thành cũng được kỳ vọng nâng năng lực kết nối quốc tế của toàn vùng và đưa TP. Hồ Chí Minh tiến gần hơn tới vị thế một đô thị toàn cầu. Nhưng nếu thiếu kết nối đường bộ và đường sắt hợp lý, Long Thành có thể trở thành một “ốc đảo hạ tầng” thay vì động cơ tăng trưởng.
Cần Giờ – Gành Rái và các cực tăng trưởng mới trong tầm nhìn 100 năm
Không gian Cần Giờ – Vịnh Gành Rái là mảnh ghép ít được nhắc đến nhưng có thể định nghĩa lại trục tăng trưởng của TP. Hồ Chí Minh. Ông Nguyễn Đỗ Dũng đề xuất nhìn khu vực này như một không gian phát triển thống nhất để hình thành trung tâm kinh tế biển tầm khu vực. Trong lịch sử, vị trí vùng vịnh kín, kết nối với biển bằng hệ thống sông, kênh từng giúp Sài Gòn trở thành điểm trung chuyển trong mạng lưới giao thương khu vực. Nhưng ranh giới hành chính giữa Cần Giờ và Bà Rịa – Vũng Tàu đã lâu nay là rào cản cho chiến lược tích hợp; việc điều chỉnh không gian quy hoạch đang mở ra cơ hội nhìn toàn bộ khu vực như một lãnh thổ thống nhất.
Ở tầm rộng hơn, ông Dũng và các chuyên gia nhìn nhận tương lai siêu đô thị TP. Hồ Chí Minh xoay quanh ba trọng tâm: lõi trung tâm; vùng sản xuất phía Bắc (gắn với Bình Dương); và không gian biển Cần Giờ – Cái Mép – Vũng Tàu với vai trò kinh tế biển ngày càng tăng. Thành phố đang xây dựng quy hoạch thời kỳ 2025-2050 với tầm nhìn 100 năm, nghĩa là hạ tầng đặt xuống hôm nay sẽ quyết định cấu trúc đô thị hậu 2045, khi các đô thị vệ tinh hình thành và người dân không còn phải ngày nào cũng vào trung tâm để làm việc. Nếu bỏ lỡ cơ hội này, TP. Hồ Chí Minh sẽ bị khóa trong mô hình “siêu đô thị một lõi” – đắt đỏ, tắc nghẽn và khó bền vững.
Từ bản vẽ đến đời sống: Hạ tầng phải giảm chi phí cho người dân
Cốt lõi của mọi tranh luận quy hoạch đô thị không nên là bản đồ màu sắc mà là chi phí mà người dân và doanh nghiệp phải trả cho cuộc sống đô thị. Ông Nguyễn Đỗ Dũng chỉ ra thách thức lớn nhất hiện nay không chỉ là kẹt xe, ngập hay ô nhiễm, mà là chi phí đô thị ngày càng tăng, từ logistics đến nhà ở. Tỷ lệ giá nhà so với thu nhập hộ gia đình tại TP. Hồ Chí Minh hiện trên 30 lần, trong khi ngưỡng “khỏe mạnh” ở các nước phát triển thường dưới 4 lần, còn Singapore khoảng 4-5 lần. Đây không phải là chênh lệch nhỏ; đó là tín hiệu một cấu trúc đô thị đang vận hành kém hiệu quả.
Trong bối cảnh đó, hạ tầng TP. Hồ Chí Minh phải được nhìn như công cụ để mở rộng thị trường lao động, giảm chi phí đô thị, tái cấu trúc không gian phát triển và tạo cực tăng trưởng mới, chứ không phải là mục tiêu xây cho nhiều. Theo quan điểm của ông Dũng, hạ tầng không nhất thiết làm tăng giá trị toàn bộ thị trường bất động sản mà có thể chọn lọc và tái phân bổ giá trị. Đó là thông điệp quan trọng với nhà đầu tư lẫn nhà quản lý: ai bám vào logic hạ tầng – metro, vành đai, cảng – sẽ đón được làn sóng tăng trưởng; ai tiếp tục chạy theo “sốt đất” quanh lõi cũ có nguy cơ đứng ngoài cuộc chơi khi bản đồ cực tăng trưởng của thành phố được vẽ lại.
