Hạ tầng mới: “bản đồ quyền lực” thật sự của đô thị
Tái cấu trúc đô thị TP. Hồ Chí Minh là quá trình sắp xếp lại không gian sống, sản xuất và dịch vụ dựa trên mạng lưới hạ tầng mới, trong đó các dự án giao thông đường sắt đô thị, vành đai, sân bay và không gian kinh tế biển đóng vai trò định hình lại hướng phát triển, phân bố dân cư, cực việc làm và giá trị bất động sản trong dài hạn.
Trọng tâm của giai đoạn hiện nay không còn là những bản vẽ quy hoạch treo trên giấy, mà là hạ tầng TP. Hồ Chí Minh đang được xây dựng trên thực địa. Khi metro, vành đai và các hành lang logistics được khép kín, chúng quyết định khu vực nào tiếp cận việc làm tốt hơn, dòng hàng hóa đi theo hướng nào, và đâu là những cực kinh tế mới. Theo ông Nguyễn Đỗ Dũng, quy hoạch chỉ là một phần của phát triển đô thị, còn hạ tầng mới là yếu tố có khả năng dẫn dắt và tái định hình phát triển không gian đô thị. Nói cách khác, hạ tầng chính là “bản đồ quyền lực” thật sự của thành phố trong giai đoạn tái cấu trúc đô thị hiện nay.
Trụ cột thứ nhất: Metro và cuộc mở rộng thị trường lao động
Nếu chỉ nhìn metro như giải pháp chống kẹt xe, chúng ta đã đánh giá thấp vai trò của mạng lưới hạ tầng mới này. Khi mục tiêu mở rộng chiều dài metro TP. Hồ Chí Minh lên khoảng 200km vào năm 2030 được đặt ra, trọng tâm không chỉ là thời gian di chuyển mà là cấu trúc lại thị trường lao động và nhà ở. Theo Tổng Giám đốc enCity Nguyễn Đỗ Dũng, đầu tư metro là cách mở rộng thị trường việc làm trong một bán kính di chuyển nhất định, giúp người lao động tiếp cận nhiều cơ hội hơn và doanh nghiệp tìm được lực lượng lao động phù hợp dễ dàng hơn.
Khi khả năng tiếp cận thay đổi, vị trí kinh tế của từng khu vực cũng đổi theo. Những nút giao metro, các ga kết nối với vành đai 3 sẽ trở thành “điểm rơi” hấp dẫn của phát triển không gian đô thị và thị trường bất động sản. Khu lõi trung tâm không còn là điểm duy nhất giữ vai trò chi phối; các khu vực nằm trong bán kính di chuyển 30–45 phút có cơ hội được tái định vị. Metro vì thế không nâng đều giá trị toàn thị trường mà chọn lọc, tái phân bổ giá trị tới các vị trí biết “bắt sóng” hạ tầng.
Trụ cột thứ hai: Long Thành và tổ hợp ba trung tâm kinh tế
Sân bay quốc tế Long Thành không đơn thuần là một công trình giao thông mới; nó là điểm tựa để cấu trúc lại vai trò của TP. Hồ Chí Minh trong mạng lưới đô thị khu vực. Khi năng lực kết nối quốc tế được nâng lên, thành phố có điều kiện tiến gần hơn tới vị thế đô thị toàn cầu, nơi các dịch vụ tài chính, đổi mới sáng tạo và kinh tế tri thức trở thành trục chính. Lúc này, hạ tầng TP. Hồ Chí Minh không chỉ phục vụ nhu cầu nội vùng mà còn gắn với một không gian kinh tế mở rộng.
PGS.TS Trần Đình Thiên cho rằng cấu trúc phát triển mới đang hình thành trên tổ hợp ba trung tâm: TP. Hồ Chí Minh với dịch vụ cao cấp và tài chính, Bình Dương với công nghiệp công nghệ cao, và Bà Rịa – Vũng Tàu với cảng biển nước sâu, logistics và kinh tế hàng hải. Ông nhấn mạnh khi kết nối tốt, tổ hợp này “không chỉ là phép cộng mà có thể trở thành phép nhân”. Tuy nhiên, phép nhân đó chỉ xuất hiện nếu mạng lưới hạ tầng mới – từ sân bay, cao tốc tới các hành lang liên kết – được tổ chức bằng một cơ chế đủ linh hoạt, tránh tình trạng mỗi địa phương phát triển theo “ý riêng” và làm vỡ cấu trúc chung.
Trụ cột thứ ba: Vành đai, hành lang logistics và ranh giới đô thị mới
Vành đai 3, vành đai 4 và các hành lang Bắc – Nam, Đông – Tây đang âm thầm viết lại bản đồ phát triển không gian đô thị TP. Hồ Chí Minh. Hiện trạng hàng hóa phải đi xuyên qua lõi đô thị để kết nối khu vực sản xuất phía Bắc với cảng biển và sân bay phía Nam, Đông Nam là một lựa chọn tốn kém và không bền vững. Khi các hành lang kết nối Bình Dương, Bà Rịa – Vũng Tàu với các cảng biển được hình thành, dòng hàng hóa sẽ tránh lõi đô thị, kéo theo dịch chuyển của các cực công nghiệp, logistics và kho bãi.
Ông Nguyễn Đỗ Dũng nhận định vành đai 3 không chỉ là tuyến đường mà có thể trở thành ranh giới tự nhiên trong quá trình phát triển đô thị. Những khu vực tiếp giáp vành đai, có kết nối với cao tốc và ga metro, dễ trở thành điểm hội tụ của các dự án đa chức năng: nơi ở – việc làm – dịch vụ gắn kết. Nhưng cũng vì vậy, hạ tầng sẽ “chọn lại thị trường”: giá trị tập trung vào các ô đất có khả năng kết nối tốt, trong khi những khu ngoài mạng lưới hạ tầng mới có nguy cơ bị bỏ lại phía sau nếu thiếu chiến lược bổ trợ.
Trụ cột thứ tư: Không gian Cần Giờ – Vịnh Gành Rái và bài toán bền vững
Trong bốn trụ cột hạ tầng định hình tương lai, không gian Cần Giờ – Vịnh Gành Rái là mảnh ghép dễ bị xem nhẹ nhưng lại mang tính chiến lược. Đây là vùng vịnh kín, nối với biển bằng hệ thống sông ngòi, từng giúp Sài Gòn trở thành điểm trung chuyển trong mạng lưới thương mại khu vực. Khi ranh giới hành chính được điều chỉnh, khu vực này cần được nhìn như một không gian lãnh thổ thống nhất, hướng tới hình thành trung tâm kinh tế biển có tầm vóc khu vực, bổ sung cho mạng lưới hạ tầng TP. Hồ Chí Minh trên đất liền.
Tuy nhiên, tham vọng phát triển kinh tế biển đặt ra yêu cầu cao về phát triển bền vững. Ông Nguyễn Đỗ Dũng cảnh báo phải quy hoạch không gian biển bài bản như quy hoạch đô thị trên đất liền. Nếu chỉ chạy theo mở rộng quy mô, cả không gian sinh thái lẫn thị trường bất động sản ven biển có thể chịu rủi ro lớn. Thực tế cho thấy hạ tầng mới không tự động mang lại tăng trưởng cho mọi nơi. Sự cân bằng giữa mở rộng quy mô, bảo vệ môi trường và nâng cao năng lực thể chế sẽ quyết định liệu giai đoạn tái cấu trúc đô thị này trở thành “siêu cơ hội” hay chỉ thêm một chu kỳ bỏ lỡ.
