Cửa khẩu kinh tế biên giới: từ điểm thông quan sang cực tăng trưởng dịch vụ
Cửa khẩu kinh tế biên giới là không gian tổng hợp nơi hoạt động xuất nhập khẩu hàng hóa gắn với hệ sinh thái logistics, khu kinh tế thương mại và các dịch vụ giá trị cao, biến cửa khẩu từ điểm thông quan đơn thuần thành trung tâm tổ chức, lưu trữ, trung chuyển, kiểm nghiệm, sơ chế, đóng gói và kết nối chuỗi cung ứng xuyên biên giới. Điều đáng nói là các tỉnh biên giới không còn thỏa mãn với vai trò “trạm thu phí” của thương mại biên mà đang chủ động tái cấu trúc để giữ lại nhiều giá trị hơn từ mỗi dòng hàng. Trên thực tế, quan điểm mới này đã được cụ thể hóa bằng các quyết định quy hoạch, đề án logistics và những dự án hạ tầng lớn, cho thấy cửa khẩu đang dần trở thành cực tăng trưởng dịch vụ thay vì là nơi hàng hóa chỉ đi qua.
Lạng Sơn: tham vọng trung tâm logistics biên giới thông minh
Lạng Sơn là địa phương đi đầu trong việc chuyển mô hình khu kinh tế cửa khẩu từ “chỉ thông quan” sang “trung tâm logistics toàn diện”. Một điểm mới trong định hướng quy hoạch là phát triển Khu Kinh tế cửa khẩu Đồng Đăng – Lạng Sơn thành khu kinh tế tổng hợp, trung tâm dịch vụ và logistics biên giới cấp quốc gia và quốc tế. Quyết định số 1009/QĐ-TTg ngày 19/9/2024 đã phê duyệt nhiệm vụ điều chỉnh quy hoạch chung khu này đến năm 2045, biến hệ thống cửa khẩu thành mắt xích trong chuỗi logistics xuyên biên, liên kết với cảng cạn, khu trung chuyển, khu công nghiệp và khu kinh tế thương mại. Quan điểm của tỉnh rất rõ: giai đoạn 2026–2030, logistics và kinh tế cửa khẩu được xác định là lĩnh vực động lực, phát triển theo hướng đồng bộ, hiện đại, thông minh, ưu tiên dịch vụ logistics xuyên biên giới.
Nhìn ở cấp doanh nghiệp, hệ sinh thái logistics tại cửa khẩu đã bắt đầu hình thành. Hiện có các công ty quy mô lớn vận hành dịch vụ logistics trọn gói, khép kín từ khâu đóng gói – vận chuyển – làm thủ tục – thông quan – giao nhận, phục vụ tới hàng nghìn phương tiện chở hàng xuất nhập khẩu mỗi ngày. Việc tích hợp nhiều khâu trong cùng một hệ thống giúp tăng tính chủ động và giảm thời gian xử lý các lô hàng, đồng thời cho phép tỉnh giữ lại nhiều giá trị dịch vụ hơn thay vì để các khâu này diễn ra ngoài khu kinh tế cửa khẩu. Tỉnh cũng đang thúc đẩy hoàn thiện Đề án thí điểm xây dựng cửa khẩu thông minh và mở rộng các tuyến đường chuyên dụng vận chuyển hàng hóa tại cặp cửa khẩu quốc tế Hữu Nghị – Hữu Nghị Quan với mốc tiến độ dự kiến vào tháng 11/2026.
Cao Bằng và bài toán hệ sinh thái logistics Tà Lùng
Cao Bằng đang đứng trước cơ hội lớn để thoát khỏi mô hình cửa khẩu phụ thuộc vào trung chuyển đơn giản. Tại Vòng đối thoại địa phương – Diễn đàn Kinh tế tư nhân Việt Nam 2026 diễn ra chiều 28/8 tại Cao Bằng, câu chuyện phát triển kinh tế cửa khẩu được đặt lại từ góc nhìn làm sao để mỗi dòng hàng qua biên giới tạo thêm doanh nghiệp, việc làm và dịch vụ tại địa phương. Thay vì chỉ chú trọng lượng hàng, các doanh nghiệp kiến nghị tỉnh cần cân nhắc phát triển hệ sinh thái logistics với các dịch vụ kiểm nghiệm, sơ chế, đóng gói, truy xuất nguồn gốc. Đây là các dịch vụ giá trị cao giúp nâng chất hàng nông sản, hàng sơ chế – vốn đang chiếm tỷ trọng lớn trong cơ cấu xuất khẩu của tỉnh – và tạo không gian cho doanh nghiệp nhỏ, hợp tác xã tham gia chuỗi mà không phải đầu tư quá lớn.
Đề xuất thí điểm hệ sinh thái logistics Tà Lùng là bước đi thể hiện rõ tư duy “giữ giá trị ở lại biên giới”. Công ty Cổ phần Tà Lùng Quang Minh mong muốn tham gia với tư cách đơn vị thí điểm trong hệ sinh thái logistics này, bên cạnh nền tảng hạ tầng kho bãi đã được đầu tư và đang vận hành. Trong giai đoạn 2020–2025, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu qua địa bàn Cao Bằng đạt 5,635 tỷ USD, với 31 dự án kho bãi, công suất thiết kế khoảng 3.450 container mỗi ngày đêm. Câu hỏi mà doanh nghiệp đặt ra rất thẳng thắn: làm sao để giá trị tạo ra từ dòng hàng không dừng lại ở vận chuyển và lưu kho. Câu trả lời nằm ở việc hình thành hệ sinh thái logistics tại cửa khẩu – nơi từng khâu kiểm nghiệm, phân loại, đóng gói, truy xuất nguồn gốc được cung cấp ngay tại biên giới, giúp doanh nghiệp địa phương tham gia sâu hơn vào chuỗi thay vì chỉ cung cấp dịch vụ đơn giản.
Miền Trung: nâng cấp hạ tầng để đón áp lực giao thương qua cửa khẩu Lào
Miền Trung là minh chứng cho việc hạ tầng giao thông quyết định khả năng phát triển hệ sinh thái logistics biên giới. Dọc biên giới Việt – Lào khu vực này có 8 cửa khẩu quốc tế, nơi hàng hóa từ thị trường Lào, Thái Lan, Myanma chảy vào Việt Nam rồi ra các cảng biển phía Đông. Những địa phương như Quảng Trị ghi nhận hoạt động thương mại qua cửa khẩu tăng ổn định, trong khi một số cửa khẩu khác dù tiềm năng lớn lại bị hạn chế bởi hạ tầng giao thông yếu. Nhận diện đúng áp lực, Quảng Trị đang triển khai chương trình tổng thể các dự án phát triển hướng đến cửa khẩu, thiết lập lộ trình “vươn Đông, tỏa Tây” nhằm biến khu vực này thành trục logistics xuyên biên.
Quá trình nâng cấp hạ tầng giao thông thể hiện rõ tại các tuyến kết nối cửa khẩu với khu kinh tế thương mại và cảng biển. Với cửa khẩu Lao Bảo – điểm cuối của cao tốc Cam Lộ – Lao Bảo – tuyến đường này dài khoảng 56 km, 4 làn xe, vận tốc thiết kế 100 km/h, đang được đầu tư theo phương thức đối tác công tư. Tỉnh mô tả đây là tuyến huyết mạch trong hành trình “vươn Đông, tỏa Tây”, bởi khi hoàn thành, nó sẽ trở thành trục vận tải quốc tế ngắn nhất từ thị trường Lào, Thái Lan ra biển qua cảng Vũng Áng. Tại Đà Nẵng, cùng với việc tăng tốc thi công Quốc lộ 14D dự kiến hoàn thành năm 2027, địa phương đang kêu gọi đầu tư Trung tâm logistics vùng biên quy mô khoảng 5 ha tại Khu kinh tế cửa khẩu quốc tế Nam Giang. Không có hạ tầng phù hợp, mọi nỗ lực xây dựng dịch vụ logistics giá trị cao tại cửa khẩu sẽ bị kéo lùi.
Từ logistics hỗ trợ thông quan đến hệ sinh thái dịch vụ giá trị cao
Điểm chung của Lạng Sơn, Cao Bằng và các tỉnh miền Trung là nhận thức rất rõ rằng dịch vụ logistics tại cửa khẩu không chỉ nhằm giúp hàng hóa thông quan nhanh hơn, mà còn là công cụ kết nối chuỗi và thúc đẩy hoạt động xuất nhập khẩu hàng hóa toàn trình. Khi các doanh nghiệp xây dựng hệ sinh thái logistics liền mạch tại cửa khẩu – bao gồm đại lý hải quan, ủy thác xuất nhập khẩu, vận tải, kho bãi và các dịch vụ phụ trợ – cửa khẩu kinh tế biên giới lập tức biến thành khu kinh tế thương mại sôi động, nơi giá trị dịch vụ được tạo ra liên tục, không chỉ trong vài giờ thông quan. Việc tích hợp các khâu tổ chức, lưu trữ, trung chuyển, kiểm nghiệm, chế biến ngay trong khu kinh tế giúp rút ngắn thời gian xử lý lô hàng và giảm chi phí gián tiếp cho doanh nghiệp.
Thách thức nằm ở chỗ quy hoạch và đầu tư phải đi trước một bước, nếu không cửa khẩu sẽ mãi là nơi hàng hóa đi qua mà không để lại giá trị. Sau hơn 15 năm thực hiện các quyết định quy hoạch trước đây, những yêu cầu phát triển mới đang buộc các địa phương như Lạng Sơn phải điều chỉnh tầm nhìn và tổ chức lại không gian phát triển khu kinh tế cửa khẩu. Còn tại miền Trung, câu chuyện không chỉ là nâng cấp đường mà là thiết kế trục vận tải quốc tế gắn với trung tâm logistics vùng biên. Cao Bằng thì đối diện bài toán “điền vào chỗ trống” của các dịch vụ giá trị cao chưa phát triển tương xứng. Nếu ba mảnh ghép này – quy hoạch thông minh, hạ tầng đồng bộ, hệ sinh thái logistics giá trị cao – được hoàn thiện, cửa khẩu kinh tế biên giới sẽ không còn là vùng trũng phát triển, mà có thể trở thành đầu tàu của kinh tế địa phương.
