Từ khái niệm khu kinh tế cửa khẩu đến yêu cầu tạo giá trị
Khu kinh tế cửa khẩu là không gian kinh tế tổng hợp hình thành quanh các cửa khẩu biên giới, nơi kết hợp chức năng thông quan hàng hóa với thương mại biên giới, logistics, công nghiệp hỗ trợ và dịch vụ tài chính, nhằm biến dòng hàng qua biên giới thành chuỗi giá trị gia tăng có khả năng kết nối khu vực. Điểm cốt yếu của chuyển đổi hiện nay là các khu kinh tế cửa khẩu không thể tiếp tục tồn tại như những “bãi tập kết” cho thủ tục hải quan, mà phải trở thành nút hạ tầng trên trục giao thông xuyên Á, hỗ trợ logistics ASEAN, sản xuất, chế biến và dịch vụ xuyên biên giới. Khi thương mại biên giới mở rộng, câu hỏi quan trọng không còn là bao nhiêu xe qua cửa khẩu mỗi ngày, mà là bao nhiêu giá trị được giữ lại trong nền kinh tế nội địa.
Lào Cai: từ tăng lưu lượng thông quan đến bài toán logistics sâu
Lào Cai đang là ví dụ rõ nhất cho áp lực “tăng lượng nhưng phải tăng chất” của kinh tế cửa khẩu. Chỉ trong 8 tháng, tổng giá trị xuất nhập khẩu qua các cửa khẩu trên địa bàn đạt gần 1,9 tỉ USD, tăng 53% so với cùng kỳ, trong đó xuất khẩu hơn 1 tỉ USD, tăng 94%. Cửa khẩu Kim Thành bình quân tiếp nhận trên 600 phương tiện mỗi ngày, có thời điểm gần 750 phương tiện, kéo theo áp lực lớn lên hạ tầng và tổ chức giao thông. Thế nhưng, bản chất vấn đề không nằm ở số liệu tăng trưởng mà ở chỗ Lào Cai vẫn thiếu những mắt xích quan trọng của logistics: kho bãi phân tán, chuỗi lạnh yếu, kiểm định tại chỗ còn hạn chế. Nếu chỉ “đếm xe, đếm tờ khai”, Lào Cai sẽ mắc kẹt trong vai trò trạm trung chuyển, trong khi cơ hội trở thành trung tâm dịch vụ xuất nhập khẩu của tiểu vùng sông Hồng đang ở ngay trước mắt.
Cửa khẩu thông minh và cảng cạn: nền tảng cho trung tâm logistics ASEAN
Câu trả lời của Lào Cai là mở rộng không gian kinh tế cửa khẩu và đầu tư chiều sâu vào logistics thông minh. Việc phát triển Bản Vược cùng cầu biên giới qua sông Hồng không chỉ mở thêm lối thông quan, mà còn tạo “đôi cánh” mới cho khu kinh tế cửa khẩu hướng tới mô hình cửa khẩu thông minh sử dụng AI, Internet vạn vật, trao đổi dữ liệu và phương tiện vận tải tự động hóa, kết nối với đường sắt, đường cao tốc và cảng cạn. Đề án đặt mục tiêu đến năm 2030 nâng năng lực vận chuyển gấp đôi, giảm 20–30% chi phí logistics bình quân cho doanh nghiệp dùng phương tiện thông minh, với tổng giá trị xuất nhập khẩu dự kiến khoảng 9 tỉ USD qua hai lối Kim Thành và Bản Vược. Song thuật ngữ “cửa khẩu thông minh” sẽ rỗng nghĩa nếu không gắn liền với dịch vụ kiểm dịch tại chỗ, kho lạnh chuẩn hóa, cảng cạn Kim Thành và khả năng tổ chức chuỗi container trơn tru, để nông sản Việt Nam sang Trung Quốc không còn phụ thuộc vào may rủi thời gian và nhiệt độ.
Mộc Bài: điểm nghẽn và cơ hội trên trục giao thông xuyên Á
Trên tuyến biên giới với Campuchia, Khu kinh tế cửa khẩu Mộc Bài được thành lập năm 1998, nằm trực tiếp trên trục giao thông xuyên Á và được định hướng là đầu mối giao thương quan trọng giữa vùng Đông Nam Bộ với Campuchia và khu vực ASEAN. Thế nhưng, sau nhiều năm, khu kinh tế này chưa bật lên đúng tiềm năng. Bộ Tài chính chỉ ra ba điểm nghẽn chính: hạ tầng và kết nối chưa đồng bộ, thiếu các dự án đủ lớn để dẫn dắt chuỗi giá trị, và năng lực thông quan, logistics cùng mức độ liên thông với cửa khẩu Bavet bên phía Campuchia còn hạn chế. Sáng 28/9, Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc chủ trì cuộc họp về đề án thí điểm cơ chế cho Mộc Bài và khu hợp tác kinh tế biên giới tại Lào Cai, cho thấy Trung ương nhìn nhận rõ yêu cầu cấp bách phải “nâng đời” các khu kinh tế cửa khẩu. Nếu Mộc Bài vẫn chỉ đóng vai trò trạm thu phí biên giới trên tuyến xuyên Á, lợi thế địa lý sẽ tiếp tục bị tiêu hao.
Từ thương mại biên giới sang tích hợp kinh tế ASEAN
Điểm chung trong các đề xuất gần đây là chuyển vai khu kinh tế cửa khẩu từ “biên giới hành chính” sang “nền tảng tích hợp” của ASEAN. Tại cuộc họp do Phó Thủ tướng Phạm Gia Túc chủ trì, Tây Ninh đề nghị nghiên cứu lập khu thương mại tự do tại Mộc Bài, thúc đẩy mô hình thông quan “một cửa, một lần dừng” với Campuchia, phát triển logistics và cửa khẩu số, cửa khẩu thông minh. Bộ Tài chính và các bộ ngành nhấn mạnh việc phát triển Mộc Bài và khu hợp tác kinh tế Lào Cai phải gắn với hạ tầng giao thông, logistics, năng lực thông quan và kết nối xuyên biên giới. Nói cách khác, thương mại biên giới không còn là những chuyến xe nông sản đi qua đi lại, mà là mạng lưới trung tâm dịch vụ, chế biến, tài chính đặt trên tuyến xuyên Á, giúp doanh nghiệp trong khu vực tiếp cận chuỗi cung ứng hiệu quả hơn. Khu kinh tế cửa khẩu chỉ thực sự hoàn thành vai trò khi trở thành “bản lề” của logistics ASEAN, chứ không phải “cánh cửa” mở rồi đóng cho từng lô hàng.
