Chuyển đổi số cảng TP.HCM: Đích đến là thời gian và chi phí, không phải phần mềm
Cảng TP.HCM chuyển đổi số là quá trình tái thiết toàn bộ cách tổ chức, quản lý và kết nối chuỗi logistics dựa trên dữ liệu số cảng biển, nhằm rút ngắn thời gian luân chuyển hàng hóa, giảm chi phí logistics cho doanh nghiệp và nâng sức cạnh tranh của cả hệ sinh thái logistics đô thị – vùng, chứ không chỉ là việc mua thêm phần mềm hay thiết bị công nghệ mới.
Vấn đề là: nếu chuyển đổi số chỉ dừng ở vài ứng dụng rời rạc trong một bến cảng, TP.HCM sẽ không đuổi kịp các hệ sinh thái logistics hàng đầu khu vực. Chi phí logistics của Việt Nam hiện vẫn quanh mức 18% GDP, cao hơn đáng kể so với Thái Lan và Singapore. Trong khi đó, chiến lược quốc gia đặt mục tiêu kéo tỷ lệ này xuống còn 12–15% GDP và đưa tỷ lệ doanh nghiệp dùng giải pháp số lên 80% giai đoạn 2025–2035. Nói cách khác, chuyển đổi số là bài toán sống còn về chi phí, không phải phong trào công nghệ.
Tại Đối thoại Hữu nghị TP.HCM lần thứ 3 chiều 11/9, các bên đã thảo luận vai trò chính quyền địa phương trong hợp tác cảng và đáp ứng tiêu chuẩn bền vững mới. Trọng tâm không còn là từng cầu bến mà là cách Thành phố dùng chuyển đổi số để điều phối dòng hàng, giảm tắc nghẽn, giảm giấy tờ. Vì vậy, thước đo thành công của cảng thông minh phải là thời gian và chi phí tiết kiệm được cho doanh nghiệp, chứ không phải số lượng phần mềm được cài đặt.
Hệ sinh thái logistics: Cạnh tranh không còn là chuyện của một cảng
Một cảng mạnh không cứu được một chuỗi logistics yếu. Năng lực cạnh tranh của cảng ngày càng phụ thuộc vào hệ sinh thái xung quanh, từ kết nối giao thông, kho bãi, trung tâm logistics, đến công nghệ, dữ liệu và khả năng kết nối với thị trường. Điều này đặc biệt đúng với TP.HCM – đầu mối xuất nhập khẩu của cả vùng Đông Nam Bộ và đồng bằng sông Cửu Long.
Chi phí logistics cao không phải do thiếu cảng hay thiếu kho, mà do thiếu sự kết nối đồng bộ và chia cắt nguồn lực giữa các địa phương. Các cửa ngõ TP.HCM thường xuyên ùn tắc đường bộ, trong khi cụm cảng nước sâu Cái Mép – Thị Vải vẫn chưa được khai thác đúng tiềm năng do hạ tầng liên vùng chậm hoàn thiện. Điều này làm suy yếu khả năng đưa dòng hàng từ các trung tâm sản xuất Bình Dương, Đồng Nai ra cảng một cách trơn tru.
Ở góc độ cạnh tranh, lãnh đạo doanh nghiệp cảng đã nói thẳng: tương lai không phải là cuộc đua giữa từng bến cảng, mà giữa các hệ sinh thái logistics. Khách hàng quan tâm toàn bộ hành trình hàng hóa từ nơi sản xuất đến thị trường, tổng chi phí logistics, mức độ minh bạch thông tin, sự ổn định và an toàn chuỗi cung ứng. Nếu cảng xếp dỡ nhanh nhưng tắc ở kho bãi, vận tải hoặc thủ tục, doanh nghiệp vẫn là người trả giá.
Dữ liệu số cảng biển: Hạ tầng mềm để giảm thao tác và thời gian chờ
Muốn giảm chi phí logistics, TP.HCM phải tổ chức lại dòng dữ liệu, không chỉ dòng xe và dòng tàu. Một lô hàng đi qua hàng loạt chủ thể – doanh nghiệp vận tải, kho bãi, cảng biển, hãng tàu, chủ hàng, cơ quan quản lý – mỗi bên đang dùng hệ thống khác nhau. Khi dữ liệu không được kết nối, doanh nghiệp buộc phải nhập lại tên hàng, số lượng, phương tiện, lịch trình và thông tin giao nhận ở từng công đoạn.
Điều này dẫn đến quy trình nửa số, nửa giấy: dữ liệu đã nhập trên phần mềm nhưng chứng từ vẫn phải in, ký, đóng dấu, chuyển tay. Kết quả là thời gian chờ kéo dài, nguy cơ sai lệch cao, chi phí vận hành tăng thêm – đúng những gì chuyển đổi số đáng lẽ phải loại bỏ. Theo các hiệp hội, hiệu quả chuyển đổi số không thể đo bằng số lượng phần mềm đã mua, mà bằng việc thông tin có đi cùng hàng hóa hay không, thời gian xử lý giảm bao nhiêu và doanh nghiệp tiết kiệm được khoản chi phí nào.
Giải pháp cốt lõi là dữ liệu số cảng biển phải trở thành trục kết nối toàn chuỗi. Khi thông tin về nguồn hàng, kho bãi, phương tiện và năng lực khai thác cảng được cập nhật đồng bộ, doanh nghiệp có thể chủ động lập kế hoạch vận chuyển. Sức bật chỉ xuất hiện khi dữ liệu đi cùng hàng hóa từ nơi sản xuất, kho bãi, phương tiện vận tải đến cảng biển và thị trường. Nhưng để làm được, cần một hệ thống cộng đồng cảng mà trong đó hệ thống quản lý khai thác của từng doanh nghiệp được kết nối chung.
Chuẩn hóa và liên thông: Bước bắt buộc để hình thành cảng thông minh đúng nghĩa
Chuyển đổi số hiện nay bị kẹt ở chỗ mỗi đơn vị tự số hóa theo cách riêng. Cảng, kho bãi, doanh nghiệp vận tải, hãng tàu, chủ hàng dùng những định dạng dữ liệu khác nhau, dẫn tới việc phải nhập lại, đối chiếu, in ấn và hòa giải thủ công. Để phá vỡ vòng lặp này, cơ quan quản lý được khuyến nghị xây dựng bộ tiêu chuẩn dữ liệu dùng chung, quy định rõ phương thức chia sẻ và trách nhiệm bảo mật.
Một khi dữ liệu đã chuẩn hóa, hệ thống cộng đồng cảng mới có thể vận hành trơn tru: lệnh giao hàng điện tử, hóa đơn điện tử, thanh toán không tiền mặt, giám sát hải quan tự động đều trở nên liền mạch. Một số cảng, ICD và doanh nghiệp kho vận đã triển khai các mảnh ghép này, nhưng phần lớn vẫn hoạt động trong phạm vi nội bộ hoặc một khâu đơn lẻ. Đó là lý do các giao dịch hiện nay hay rơi vào trạng thái “nửa số, nửa giấy”.
Ở phía cung cấp hạ tầng, Nghị quyết số 57-NQ/TW đã xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực quan trọng cho phát triển. TP.HCM nhờ đó có thêm cơ sở triển khai cơ chế thí điểm, dùng chính thị trường cảng biển – logistics làm “phòng thí nghiệm” cho giải pháp số mới. Cảng thông minh, vì vậy, phải được hiểu là một hệ thống chuẩn hóa và liên thông, nơi mỗi lần nhập dữ liệu là một lần dùng cho toàn chuỗi, không lãng phí thêm thao tác.
TP.HCM nên đi tiếp thế nào: Từ dữ liệu đến hạ tầng và điều phối vùng
Chuyển đổi số cảng TP.HCM sẽ không đủ lực nếu thiếu một chiến lược điều phối vùng thực chất. Tại Đối thoại Hữu nghị, Hiệp hội Logistics và Cảng biển TP.HCM đề xuất xây dựng cơ chế điều phối vùng với thẩm quyền đủ mạnh để điều phối quy hoạch không gian logistics. Đây là bước mà nếu chậm, Thành phố sẽ bỏ lỡ lợi thế của các cảng nước sâu và mạng lưới sông ngòi dày đặc.
Về hạ tầng cứng, nguồn lực đầu tư công được đề nghị tập trung cho các dự án có “tác dụng mở đường” như Vành đai 3, Vành đai 4, cao tốc Bến Lức – Long Thành, Biên Hòa – Vũng Tàu và cầu Phước An. Đồng thời, cần cơ chế thúc đẩy kết cấu hạ tầng cảng biển, đường thủy nội địa và vận tải thủy, ưu tiên cảng xanh, chuyển đổi số và tự động hóa. Khi đó, dữ liệu số sẽ gắn chặt với dòng hàng thực, chứ không nằm trong các silo phần mềm.
Một dấu hiệu tích cực là tháng 5/2026, TP.HCM lần đầu vào nhóm 100 hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo năng động nhất thế giới, đứng thứ 98 theo xếp hạng StartupBlink. Đây là nguồn lực để Thành phố huy động doanh nghiệp công nghệ cùng giải bài toán cảng biển và logistics. Nếu biết tận dụng, TP.HCM có thể đi trước một bước trong xây dựng hệ sinh thái logistics dựa trên dữ liệu, nơi cảng thông minh, chuyển đổi xanh và giảm chi phí logistics tiến triển song song, tạo lợi thế dài hạn cho doanh nghiệp xuất nhập khẩu.
