Giải ngân vốn đầu tư công: khái niệm và nghịch lý «tiền có mà không chạy»
Giải ngân vốn đầu tư công là quá trình chuyển vốn ngân sách đã được phê duyệt cho các dự án hạ tầng, xã hội, kinh tế sang khối lượng xây dựng và dịch vụ thực tế thông qua thanh toán cho nhà thầu, đơn vị thi công và các bên liên quan, nhằm biến kế hoạch phát triển thành công trình cụ thể phục vụ người dân và tăng trưởng kinh tế. Nghịch lý hiện nay là ở nhiều địa phương, tiền đã được phân bổ, danh mục dự án đã rõ nhưng tiến độ xây dựng chậm, các công trình không về đích đúng hẹn, khiến hạ tầng giao thông, trường học, bệnh viện, hệ thống cấp nước… không thể đưa vào sử dụng đúng kỳ vọng, làm suy giảm động lực tăng trưởng và gây lãng phí nguồn lực. Đó không còn là câu chuyện kỹ thuật, mà là vấn đề chất lượng quản trị và quyết tâm chính trị của từng tỉnh.
Lâm Đồng: từ nhóm cuối bảng đến cuộc chạy nước rút chưa thể yên tâm
Lâm Đồng là ví dụ điển hình cho tình trạng «tiền nhiều nhưng chảy chậm». Năm 2026, tổng kế hoạch vốn đầu tư công của tỉnh hơn 20.100 tỷ đồng, thuộc nhóm có nguồn vốn lớn nhất sau sắp xếp đơn vị hành chính. Thế nhưng đến hết tháng 4, tỷ lệ giải ngân mới đạt 4,8%, khiến địa phương rơi vào nhóm thấp nhất cả nước. Đến ngày 4/9, con số này đã nhích lên 41,3% và Lâm Đồng leo lên vị trí 26/34 tỉnh, thành. "Giải ngân vốn đầu tư công hiện rất cấp bách… không đổ thừa cho ai" – người đứng đầu UBND tỉnh đã nhấn mạnh như vậy khi yêu cầu bí thư xã, phường phải chịu trách nhiệm tiến độ từng dự án. Vấn đề không nằm ở thiếu vốn mà ở bộ máy chủ đầu tư mới kiện toàn, thủ tục khởi công kéo dài, thủ tục giải phóng mặt bằng phức tạp, nhà thầu năng lực yếu và đặc biệt là tâm lý chủ quan, chờ đợi trong các ban quản lý.
Những nút thắt thật sự: vật liệu, mặt bằng và «căn bệnh» thiếu quyết liệt
Các địa phương đều chỉ ra một loạt điểm nghẽn hữu hình: thủ tục giải phóng mặt bằng, tái định cư, thiếu vật liệu san lấp, không có bãi đổ thải, thời tiết bất lợi và thủ tục điều chỉnh dự án rườm rà. Ở Vĩnh Long, 54 dự án đang triển khai xây dựng nhưng gặp khó khăn, chậm tiến độ với tổng vốn hơn 92.911 tỷ đồng, chủ yếu vướng giải phóng mặt bằng, thủ tục đất đai, xây dựng và năng lực tài chính của nhà đầu tư. Nhiều khu công nghiệp bị kéo lùi chỉ vì thiếu cát san lấp và chi phí bồi thường tăng cao – minh chứng rõ ràng cho bài toán vật liệu xây dựng thiếu hụt. Nhưng nằm sau những nút thắt kỹ thuật ấy là «căn bệnh» nguy hiểm hơn: tâm lý chờ đợi và thiếu quyết liệt trong tổ chức thực hiện. Khi cán bộ quen với tư duy an toàn, ngại va chạm, tiến độ xây dựng chậm là hệ quả tất yếu, cho dù thể chế đã cho phép chủ động hơn trong xử lý vướng mắc.
Gia Lai, Vĩnh Long và áp lực chính trị lên bộ máy thực thi
Không chỉ Lâm Đồng, nhiều tỉnh khác cũng phải tăng nhiệt với bộ máy thực thi để tháo nút thắt dự án tỉnh. Tại Gia Lai, báo cáo cho thấy có chủ đầu tư chỉ giải ngân được 3,23–9,51% kế hoạch, trong khi khối ban quản lý giao thông và dân dụng được giao hơn 10.811 tỷ đồng nhưng mới đạt 21,8% vào 30/7. Phiên giải trình của HĐND tỉnh yêu cầu làm rõ trách nhiệm từng cơ quan, đơn vị và khả năng giải ngân hết kế hoạch vốn. Sau sức ép, đến 31/8, một số ban đã nâng tỷ lệ lên trên 55–75%, cho thấy khi trách nhiệm được gắn với con số cụ thể, bộ máy có thể chuyển động nhanh hơn. Ở Vĩnh Long, lãnh đạo tỉnh trực tiếp xuống công trường, yêu cầu rà soát từng dự án, phân loại rõ nguyên nhân và xử lý dự án không còn khả năng tiếp tục để giải phóng nguồn lực. Áp lực chính trị đang dịch chuyển từ khẩu hiệu sang cơ chế kiểm điểm, cảnh báo tự động, đặt người đứng đầu vào vị trí phải chọn: hành động hoặc nhường chỗ cho người khác.
Muốn vốn đầu tư công chảy mạnh: phải quản trị bằng kết quả, không bằng báo cáo
Điểm chung ở các tỉnh là đã nhìn thấy sự nguy hiểm nếu giải ngân vốn đầu tư công tiếp tục chậm: nguồn vốn không giải ngân có thể bị thu hồi, điều chuyển; ngành xây dựng thấp kéo theo dịch vụ đình trệ, tác động xấu đến tăng trưởng GRDP. Đặc biệt, khi công trình chậm tiến độ, người dân chưa thể hưởng lợi từ các hạ tầng thiết yếu như đường sá, trường học, bệnh viện, hệ thống cấp nước. Vì thế, nhiều địa phương bắt đầu quản trị bằng kết quả: lập «bảng điều khiển giải ngân» theo tuần cho từng dự án, dùng sơ đồ Gantt, cảnh báo tự động qua zalo khi dự án có dấu hiệu chậm và coi tỷ lệ giải ngân là tiêu chí đánh giá người đứng đầu. Thời gian tới, nếu các tỉnh dám đi xa hơn – công khai thứ hạng giải ngân của từng đơn vị, kiên quyết thay cán bộ không hoàn thành nhiệm vụ – vốn đầu tư công sẽ ít bị mắc kẹt trong giấy tờ và sớm biến thành đường, cầu, trường, trạm mà người dân có thể nhìn thấy, sử dụng và đánh giá.
