Giải ngân đầu tư công: động lực tăng trưởng đang bị kìm hãm
Giải ngân đầu tư công là quá trình chuyển nguồn vốn ngân sách đã được phê duyệt thành khối lượng công việc hoàn thành, công trình đưa vào sử dụng và tiền chi trả cho nhà thầu, qua đó hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng kinh tế, tạo việc làm và nâng cấp hạ tầng xã hội trong một khoảng thời gian nhất định. Điểm đáng lo không phải ở chỗ thiếu tiền hay thiếu dự án, mà ở chỗ tiền nằm trong kho bạc, dự án nằm trên giấy, còn máy móc và người lao động ngoài công trường thì chờ đợi. Tại Lâm Đồng, đến hết ngày 4/9 tỷ lệ giải ngân vốn đầu tư công mới đạt 41,3%, dù tỉnh đặt mục tiêu phải chạm tối thiểu 65% vào ngày 30/9, tức trong 20 ngày phải "chạy" thêm gần 24 điểm phần trăm. Đây không chỉ là chuyện kỹ thuật, mà là câu hỏi về quyết tâm, trách nhiệm và cách tổ chức thực hiện.
Những điểm nghẽn hữu hình: mặt bằng, vật liệu, thủ tục
Nếu chỉ nhìn vào hiện trường, có thể thấy ngay chuỗi điểm nghẽn hữu hình đang siết chặt tiến độ giải ngân đầu tư công. Thứ nhất là giải phóng mặt bằng và tái định cư; "nhóm vướng mắc tại các đơn vị vẫn là bồi thường, giải phóng mặt bằng và tái định cư". Khi mặt bằng không sạch, mọi kế hoạch tiến độ chỉ là kịch bản trên giấy. Thứ hai là thiếu vật liệu xây dựng, cụ thể là thiếu vật liệu san lấp và bãi đổ thải, cộng thêm thời tiết bất lợi và thủ tục điều chỉnh dự án kéo dài. Những yếu tố này khiến nhà thầu thi công cầm chừng, thiết bị nhàn rỗi. Thứ ba là tầng tầng lớp lớp thủ tục hành chính cho dự án khởi công mới, nhất là khi bộ máy chủ đầu tư vừa kiện toàn, dẫn đến việc duyệt hồ sơ, điều chỉnh kế hoạch bị chậm. Các điểm nghẽn này không bất ngờ, nhưng lại ít được chuẩn bị từ sớm và xử lý chủ động.
“Căn bệnh” vô hình: tâm lý chờ đợi và thiếu quyết liệt
Đáng ngại hơn những trở ngại kỹ thuật là một "căn bệnh" vô hình: tâm lý chờ đợi và thiếu quyết liệt trong tổ chức thực hiện. Một số chủ đầu tư vẫn coi giải phóng mặt bằng là việc của đơn vị khác, chọn cách ngồi chờ thay vì bám địa bàn, phối hợp xử lý từng hộ dân, từng điểm vướng. Kiểm tra hiện trường ít, đôn đốc nhà thầu không thường xuyên, hồ sơ nghiệm thu và thanh toán dồn vào cuối tháng, cuối năm, tạo ra "nút thắt cổ chai" ngay trong chính cơ quan quản lý. Khi gặp vướng mắc, nhiều đơn vị chỉ báo cáo khó khăn chung chung, không đề xuất giải pháp cụ thể, không chỉ rõ thẩm quyền và thời hạn xử lý. Kết quả là khoảng cách giải ngân giữa các ban quản lý dự án bị kéo giãn tới gần 90 điểm phần trăm – có đơn vị đạt 97,54%, trong khi có nơi mới giải ngân được 8,35%. Con số này tố cáo thẳng thắn sự khác biệt về trách nhiệm và năng lực chứ không phải về cơ chế hay nguồn vốn.
Lâm Đồng: minh chứng cho việc bệnh chậm giải ngân có thể chữa
Lâm Đồng là ví dụ rõ ràng cho thấy "bệnh" chậm giải ngân đầu tư công không phải bất trị, nếu lãnh đạo dám tạo áp lực và hệ thống thực sự chuyển động. Năm 2026, tỉnh được giao hơn 20.100 tỷ đồng vốn đầu tư công, thuộc nhóm có nguồn vốn lớn nhất sau sắp xếp đơn vị hành chính, nhưng đến hết tháng 4 chỉ giải ngân được 4,8%, nằm trong nhóm thấp nhất cả nước. Từ đầu năm, Chủ tịch UBND tỉnh xác định đầu tư công là "điểm nghẽn" phải khơi thông trước để giữ mục tiêu tăng trưởng GRDP hai con số, đồng thời lập 6 tổ công tác do 6 Phó Chủ tịch trực tiếp "gỡ" từng dự án. Kết quả, từ nhóm thấp nhất, Lâm Đồng đã vươn lên vị trí 26/34 về tỷ lệ giải ngân, tăng từ 4,8% tháng 4 lên 30% cuối tháng 7 và 41,3% đầu tháng 9, tương đương hơn 8.513 tỷ đồng đã được giải ngân. Đặc biệt, khối xã, phường, đặc khu đã "bứt tốc" từ 6% lên hơn 53% chỉ sau hơn 40 ngày.
Không chỉ chạy nước rút, cần thay cách nghĩ về vốn công
Dù có chuyển biến, Lâm Đồng vẫn chưa thể yên tâm khi tỷ lệ giải ngân chưa đạt yêu cầu và các ban quản lý dự án vẫn là "điểm nghẽn" giữ hơn một nửa tổng vốn nhưng mới giải ngân được 37,68%. Tỉnh đặt mục tiêu rất rõ: tối thiểu 65% vào ngày 30/9, 95% đến 30/12 và 100% vào 31/1 năm sau; kèm theo cảnh báo "chậm nhất đến cuối tháng 10, đơn vị nào không đạt tỷ lệ giải ngân theo yêu cầu sẽ bị thay người". Một lãnh đạo UBND tỉnh cho biết sẽ lập "bảng điều khiển giải ngân" theo tuần cho từng dự án, gắn trách nhiệm cá nhân với từng mốc tiến độ. Nhưng về dài hạn, điều quan trọng là phải thay cách nghĩ về vốn công: không còn coi đó là "tiền của Nhà nước" có thể chậm cũng được, mà là cơ hội phát triển của người dân cụ thể, của con đường, trường học, bệnh viện cụ thể. Chậm giải ngân nghĩa là chậm mở ra việc làm, chậm cải thiện hạ tầng, chậm tạo tăng trưởng. Đó là cái giá vô hình, nhưng rất thật.
