Tiền nhiều nhưng chảy chậm: bức tranh giải ngân sau 7 tháng
Giải ngân đầu tư công là quá trình chuyển vốn đầu tư công từ kế hoạch trên giấy thành dòng tiền thực tế cho các dự án, qua hàng loạt bước phê duyệt, đấu thầu, thi công, nghiệm thu và thanh toán, nên bất kỳ ách tắc nào trong chuỗi thủ tục đó đều có thể khiến tiền bị “tắc” dù ngân sách đã sẵn và nhu cầu hạ tầng, việc làm, tăng trưởng đang rất lớn. Theo Bộ Tài chính, đến ngày 31/7, cả nước giải ngân hơn 425.312 tỷ đồng vốn đầu tư công, đạt 41,9% kế hoạch Thủ tướng giao. Nếu loại trừ một số khoản đặc thù, tỷ lệ giải ngân đạt 43,8%. Con số này cao hơn cùng kỳ, tăng 3,6 điểm phần trăm và quy mô vốn giải ngân cũng cao hơn gần 86.800 tỷ đồng. Tuy nhiên, với kế hoạch vốn đầu tư công vượt 1 triệu tỷ đồng, tiến độ hiện tại đồng nghĩa khối lượng còn lại là rất lớn và áp lực giải ngân trong nửa cuối năm sẽ dồn nén.
Áp lực nửa cuối năm và rủi ro ‘chạy nước rút’
Chính các con số đẹp trên giấy lại che đi một thực tế đáng lo: càng về cuối năm, áp lực giải ngân đầu tư công càng nặng. Với quy mô vốn kỷ lục vượt 1 triệu tỷ đồng, trong 5 tháng còn lại bình quân mỗi tháng phải giải ngân khoảng 117.500 tỷ đồng mới hoàn thành kế hoạch năm. Đó là một nhịp độ mang tính “chạy nước rút” hơn là triển khai theo đường cong tiến độ hợp lý. Như phân tích của PGS.TS Nguyễn Thường Lạng, thường thì giải ngân tăng mạnh từ tháng 9 đến tháng 12, nhưng việc dồn việc vào cuối năm vừa gây nguy cơ lãng phí, vừa có thể ảnh hưởng chất lượng công trình dù vẫn có giám sát chất lượng. Nói cách khác, tỷ lệ giải ngân tăng chưa chắc đồng nghĩa chi phí hạ tầng được sử dụng hiệu quả, nếu tiến độ bị bóp méo vì tâm lý chạy theo chỉ tiêu thời điểm cuối năm.
Nút thắt hệ thống: từ vật liệu, mặt bằng đến thủ tục và ODA
Điều đáng chú ý không phải là nền kinh tế thiếu nhu cầu, mà là hệ thống triển khai vốn đầu tư công đang mắc kẹt ở nhiều lớp nút thắt. Bộ Tài chính chỉ rõ ba nhóm vướng mắc lớn: thiếu nguồn cung vật liệu xây dựng, giá nguyên vật liệu và nhiên liệu tăng khiến nhiều hợp đồng phải điều chỉnh; công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng kéo dài do điều chỉnh quy hoạch, phát sinh diện tích thu hồi đất, di dời hạ tầng kỹ thuật hoặc người dân chưa đồng thuận. Các dự án mới vẫn loay hoay với khâu hoàn thiện thủ tục đầu tư, lựa chọn nhà thầu. Dự án ODA thêm một tầng phức tạp vì quy trình đấu thầu, giải ngân với nhà tài trợ và biến động tỷ giá làm tăng chi phí. Thậm chí những dự án khoa học, công nghệ, chuyển đổi số cần thêm thời gian chọn giải pháp kỹ thuật phù hợp. Nút thắt không nằm ở “túi tiền”, mà ở cách hệ thống quản lý chịu rủi ro, chịu trách nhiệm và phối hợp giữa các bên.
Từ KPI hình thức đến tư duy ‘đường găng’ trong quản lý
Để đẩy nhanh giải ngân đầu tư công, Chính phủ đang thử nghiệm một công cụ quản trị mới: hệ thống chấm điểm kết quả giải ngân vốn đầu tư công theo Quyết định 1129 của Thủ tướng. Hệ thống này chấm theo nhiều kỳ, từ tháng, quý đến cả năm, dựa trên tỷ lệ giải ngân, mức độ hoàn thành kế hoạch, cập nhật dữ liệu, chấp hành chế độ báo cáo, kèm cơ chế cộng trừ điểm khi điều chuyển kế hoạch vốn; kết quả được phân loại từ rất tốt đến chưa tốt và công khai trên cổng thông tin. Đây là bước tiến về minh bạch và trách nhiệm giải trình. Nhưng nếu chỉ nhìn vào tỷ lệ giải ngân sẽ rất dễ đẩy hệ thống vào bệnh thành tích mới. Góc nhìn “đường găng” – xác định các khâu quyết định tiến độ – mà PGS.TS Nguyễn Thường Lạng nhấn mạnh, quan trọng hơn: phải rà lại toàn bộ quy trình từ chủ trương, thủ tục đến giải ngân, khoanh đúng điểm nghẽn then chốt để ưu tiên tháo gỡ. KPI chỉ có ý nghĩa khi gắn với cải cách thủ tục, phân quyền rõ, và bảo vệ người dám quyết.
Giải pháp: coi giải ngân là dòng máu của tăng trưởng, không phải bài tập cuối năm
Điểm tích cực là dù tiến độ chưa đạt kỳ vọng, dòng vốn đầu tư công không bị “đóng băng” mà vẫn đang chảy và được xem như một trong các động lực lớn của tăng trưởng. Khi được giải ngân hiệu quả, dòng tiền này lan tỏa sang xây dựng, thép, dầu, vận tải, việc làm, hàng hóa, dịch vụ và cả thị trường tài chính, đồng thời hấp thụ tốt áp lực chi phí hạ tầng trong dài hạn. Câu hỏi không còn là có nên đẩy mạnh giải ngân hay không, mà là đẩy như thế nào để vừa kịp tiến độ, vừa giữ được chất lượng và hiệu quả. Điều đó đòi hỏi kế hoạch vốn sát thực hơn, trải đều tiến độ trong năm, tháo gỡ tập trung vào khâu giải phóng mặt bằng, đấu thầu và kiểm soát chi phí, đồng thời áp dụng tư duy quản lý theo đường găng ở mọi cấp. Khi giải ngân đầu tư công được coi là “dòng máu” nuôi tăng trưởng chứ không phải chỉ tiêu cuối năm, hơn nửa triệu tỷ đồng còn lại mới có cơ hội chảy đúng lúc, đúng chỗ vào nền kinh tế.
