Giải ngân vốn công: khái niệm, kỳ vọng và thực tế chậm trễ
Giải ngân vốn công là quá trình chuyển vốn từ kế hoạch đầu tư công thành khối lượng công trình hoàn thành, chứng từ thanh toán và quyết toán ngân sách nhà nước, nhằm bảo đảm nguồn lực công được đưa vào nền kinh tế đúng thời điểm, đúng mục tiêu và không bị thất thoát hoặc nằm chờ trên giấy tờ. Về lý thuyết, khi Trung ương và địa phương đều đặt mục tiêu hoàn thành 100% kế hoạch đầu tư công địa phương, tiến độ dự án tỉnh phải tăng tốc tương ứng. Nhưng thực tế, các con số giải ngân cho thấy nhiều nơi vẫn ì ạch. Cần Thơ mới giải ngân 7.752,678 tỷ đồng trên tổng kế hoạch 19.027,611 tỷ đồng, tương đương 40,74% kế hoạch. Trong khi đó, Đắk Lắk dù giải ngân được 6.976 tỷ đồng tính cả vốn kéo dài, vẫn đứng trước khối lượng vốn chưa giải ngân rất lớn. Những khoảng cách này cho thấy vấn đề không nằm ở thiếu vốn, mà ở khả năng biến vốn thành sản phẩm cụ thể.
Tuyên Quang: Hàng trăm dự án dùng ngân sách tồn đọng là hệ quả của thủ tục và trách nhiệm chồng chéo
Tuyên Quang là ví dụ điển hình cho tình trạng dự án sử dụng ngân sách nhà nước kéo dài nhiều năm mà chưa được xử lý dứt điểm. Toàn tỉnh có 239 dự án sử dụng NSNN tồn đọng, kéo dài; đến nay mới tháo gỡ, xử lý được 136 dự án, còn 103 dự án đang phải tập trung xử lý. Con số này cho thấy phần “tồn kho” của đầu tư công địa phương rất lớn, bào mòn hiệu quả vốn và gây lãng phí cơ hội phát triển. Cuộc họp do Chủ tịch UBND tỉnh Phan Huy Ngọc chủ trì chiều 1/10 nhằm rà soát khó khăn, vướng mắc, làm rõ trách nhiệm chủ đầu tư, các sở ngành và cơ quan thẩm quyền. Việc tỉnh phải yêu cầu "mỗi dự án cần xây dựng kế hoạch, thể hiện rõ phương án xử lý – nhiệm vụ – cơ quan chủ trì – nguồn lực – thời hạn" cho thấy các quy trình trước đó thiếu cụ thể, thiếu người chịu trách nhiệm đến cùng, khiến tiến độ dự án tỉnh bị kéo dài qua nhiều năm.
Cần Thơ: Chạy đua giải ngân nhưng bị níu chân bởi mặt bằng và vật liệu
Cần Thơ đặt mục tiêu nâng tỷ lệ giải ngân vượt 75% và hướng tới hoàn thành 100% kế hoạch vốn đầu tư công năm 2026, nhưng hành trình rõ ràng không đơn giản. Sau nhiều tháng, tiến độ giải ngân vốn công của thành phố vẫn thấp; 6 tháng mới đạt khoảng 16%, 7 tháng khoảng 25% và các tháng tiếp theo vẫn chậm so với kỳ vọng. Trong 103 xã, phường, còn 23 đơn vị có tỷ lệ giải ngân rất thấp và 22 đơn vị dưới mức trung bình. Nguyên nhân trực tiếp được cơ quan tài chính chỉ ra là vướng mắc bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, giải phóng mặt bằng, cùng với tình trạng khan hiếm cát, đá cho các dự án giao thông trọng điểm. Việc UBND thành phố phải yêu cầu rà soát từng dự án, đề xuất điều chuyển vốn khỏi các dự án không có khả năng sử dụng hết kế hoạch là bước đi cần thiết, nhưng cũng cho thấy khâu chuẩn bị dự án chưa được làm kỹ, dẫn đến kế hoạch vốn nhà nước khó trở thành khối lượng thi công thực sự.
Đắk Lắk: Tăng tốc, kiểm soát theo tuần và sự chênh lệch năng lực thực thi
So với nhiều địa phương, Đắk Lắk đang thể hiện khả năng thực hiện kế hoạch giải ngân vốn công tốt hơn. Tỉnh giao tổng kế hoạch đầu tư công 11.294 tỷ đồng, trong đó đã phân bổ chi tiết 10.015 tỷ đồng, đạt 88,67%. Tính đến 29/9, giải ngân trên địa bàn đạt hơn 4.618 tỷ đồng, bằng 46,11% kế hoạch địa phương giao chi tiết và 46,00% kế hoạch Thủ tướng giao, đồng thời giải ngân thêm 2.358 tỷ đồng từ vốn năm 2025 kéo dài. Cách điều hành thể hiện rõ sự khác biệt: Chủ tịch tỉnh Đỗ Hữu Huy yêu cầu kiểm soát kết quả giải ngân theo tuần, duy trì 4 tổ công tác đôn đốc giải ngân, tập trung gỡ điểm nghẽn bồi thường, giải phóng mặt bằng. Khi lãnh đạo địa phương đặt ra tháng 10 là "tháng trọng tâm" và yêu cầu nhà thầu tăng ca, tăng kíp để tháng sau giải ngân cao hơn tháng trước, điều đó cho thấy nếu quyết liệt, đầu tư công địa phương hoàn toàn có thể tiến nhanh hơn. Sự chênh lệch giữa Đắk Lắk và các tỉnh khác vì thế phản ánh trực tiếp chênh lệch năng lực quản trị, không phải chênh lệch về nguồn lực.
Kết luận: Muốn vốn công không "nằm chờ", phải siết trách nhiệm và chuẩn bị dự án từ gốc
Ba bức tranh Tuyên Quang, Cần Thơ và Đắk Lắk cho thấy một quy luật nhất quán: nơi nào coi giải ngân vốn đầu tư công là nhiệm vụ quản trị hằng tuần, gắn với trách nhiệm người đứng đầu, nơi đó tiến độ khá hơn hẳn. Ngược lại, khi dự án chuẩn bị sơ sài, hồ sơ đất đai, mặt bằng, vật liệu không được xử lý từ sớm, ngân sách nhà nước dù đã phân bổ vẫn bị “treo”, tạo ra hàng trăm dự án tồn đọng. Vì vậy, nếu chỉ đạo từ Trung ương muốn "nói đi đôi với làm, đã làm thì phải có sản phẩm" trở nên thực chất, địa phương cần thay đổi cách vận hành: chỉ phê duyệt dự án khi đủ điều kiện triển khai, kiểm soát tiến độ cụ thể cho từng hạng mục, và sẵn sàng điều chuyển vốn khỏi những nơi không làm được. Giải ngân vốn công không nên được xem là thủ tục cuối kỳ, mà là chuẩn mực đánh giá năng lực điều hành và uy tín của cả hệ thống chính quyền địa phương.
