Giải ngân vốn đầu tư công: động lực tăng trưởng bị kìm hãm bởi những điểm nghẽn hữu hình và vô hình
Giải ngân vốn đầu tư công là quá trình chuyển nguồn vốn ngân sách đã được phê duyệt thành khối lượng xây lắp, thiết bị và công trình hoàn thành, nhằm tạo ra hạ tầng mới, việc làm và sức bật tăng trưởng kinh tế cho địa phương, nhưng trên thực tế quá trình này đang bị kìm hãm bởi hàng loạt điểm nghẽn từ giải phóng mặt bằng, vật liệu đến tâm lý chờ đợi của bộ máy thực thi. Trong khi nhiều tỉnh đã có tiền và có dự án, tỷ lệ giải ngân vẫn ì ạch, tạo ra nghịch lý vốn nằm trên kế hoạch thay vì nằm ngoài công trường. Đáng nói hơn, sự chậm trễ này không chỉ là câu chuyện kỹ thuật, mà phản ánh cách nhìn, cách làm và mức độ quyết tâm của từng địa phương đối với nhiệm vụ giải ngân vốn đầu tư công như một ưu tiên phát triển.
Lâm Đồng: tiền không thiếu, mà thiếu quyết tâm và trách nhiệm cụ thể
Tại buổi làm việc ngày 8/9/2026 với các ban quản lý dự án đầu tư xây dựng, Chủ tịch UBND tỉnh Lâm Đồng Hồ Văn Mười đã phải đưa ra những chỉ đạo rất quyết liệt để thúc đẩy giải ngân vốn đầu tư công năm 2026. Đến hết ngày 4/9, tỷ lệ giải ngân mới đạt 41,3%, trong khi mục tiêu đến ngày 30/9 phải đạt tối thiểu 65%, nghĩa là 20 ngày phải tăng thêm gần 24 điểm phần trăm. Nghịch lý là khoảng cách giữa các ban quản lý dự án lên tới gần 90 điểm phần trăm, từ 97,54% ở khu vực La Gi tới 8,35% tại Đắk R’lấp. Con số này nói thẳng rằng vấn đề không nằm ở tiền hay cơ chế chung, mà ở cách tổ chức thực hiện. "Căn bệnh" chậm giải ngân bắt nguồn từ tâm lý chờ đợi, đùn đẩy trách nhiệm, coi giải phóng mặt bằng là việc của đơn vị khác và báo cáo vướng mắc một cách chung chung, thiếu giải pháp cụ thể. Khi người đứng đầu không gắn trách nhiệm cá nhân với tiến độ từng dự án, nguồn lực ngân sách dễ bị trượt qua cơ hội phát triển.
Giải phóng mặt bằng, thủ tục, thời tiết: các điểm nghẽn hữu hình nhưng không thể lấy làm cái cớ
Nhìn vào những dự án chậm tiến độ, dễ thấy bộ tứ quen thuộc: giải phóng mặt bằng, tái định cư, thiếu bãi đổ thải, thời tiết bất lợi và thủ tục điều chỉnh dự án thường xuyên được nêu ra như lý do chính. Nhiều công trình giao thông quan trọng bị kẹt chỉ vì một vài hộ dân chưa bàn giao đất, khiến mặt bằng thi công không đồng bộ, nhà thầu không thể triển khai máy móc và nhân lực theo thiết kế. Thủ tục hành chính, từ điều chỉnh chủ trương đến phê duyệt thiết kế, cũng tạo ra những "nút thắt cổ chai" khi hồ sơ thanh toán, nghiệm thu bị dồn vào cuối tháng, cuối năm. Tuy vậy, những điểm nghẽn này không thể là cái cớ để bộ máy quản lý dự án ngồi chờ. Khi một hộ dân chưa giao đất, đó không còn là chuyện riêng của phòng ban nào, mà là trách nhiệm chung của chủ đầu tư, chính quyền địa phương và cả hệ thống. Cách tiếp cận "việc này của ông, việc kia của bà" chính là biểu hiện của tâm lý né trách nhiệm, khiến tiến độ giải ngân vốn đầu tư công bị ghìm lại.
An Giang: thiếu vật liệu kéo dài thành điểm nghẽn giải ngân nếu không chủ động khơi thông nguồn cung
Ở An Giang, câu chuyện chậm giải ngân vốn đầu tư công lại phơi bày một điểm nghẽn rất vật chất: thiếu cát, đá và vật liệu xây dựng. Chiều 9/9, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Nguyễn Thị Minh Thúy chủ trì cuộc họp kiểm tra tình hình giải ngân của các đơn vị thuộc Đoàn kiểm tra số 5, nơi đang quản lý hơn 1.059 tỷ đồng vốn nhưng mới giải ngân được 324,849 tỷ đồng, đạt 30,66% kế hoạch. Khi vật liệu không đủ, nhà thầu không thể thi công liên tục, khối lượng hoàn thành không đạt kế hoạch và hồ sơ thanh toán không phát sinh tương ứng, nên dòng vốn bị chậm lại. Việc Sở Tài chính kiến nghị rà soát, điều tiết nguồn vật liệu, yêu cầu thống kê cụ thể chủng loại, khối lượng đá cần sử dụng cho từng dự án cho thấy An Giang buộc phải chuyển từ cách "đôn đốc bằng tỷ lệ" sang nhận diện và xử lý các điểm nghẽn dự án một cách chi tiết. Nếu không, tình trạng "có tiền nhưng không thể làm" sẽ kéo dài, biến thiếu vật liệu thành một căn bệnh mới của đầu tư công.
Thoát khỏi tâm lý chờ đợi: phải coi tiến độ giải ngân là thước đo năng lực bộ máy
Tác hại của chậm giải ngân vốn đầu tư công không nằm trên giấy tờ mà hiện hữu trong từng con đường chưa hoàn thành, từng trường học, bệnh viện, hệ thống cấp nước mà người dân chưa thể sử dụng. Nguồn vốn không giải ngân được còn có nguy cơ bị thu hồi, điều chuyển cho địa phương khác, khiến cơ hội phát triển bị bỏ lỡ. Vì vậy, những chỉ đạo mang tính "chuyển động hệ thống" như cảnh báo sẽ thay người đứng đầu đơn vị nếu đến tháng 10 không đạt tỷ lệ giải ngân, hay kế hoạch lập "bảng điều khiển giải ngân" theo tuần với 5 câu hỏi ngắn gọn về tiền, khối lượng, điểm vướng, người chịu trách nhiệm và thời hạn hoàn thành, là cách thiết thực để phá vỡ tâm lý chờ đợi. Từ câu chuyện An Giang, có thể thấy muốn dòng vốn ngân sách trở thành công trình cụ thể, địa phương phải giải cùng lúc bài toán vốn – vật liệu – tiến độ – trách nhiệm. Khi tiến độ giải ngân được xem là thước đo năng lực bộ máy và sinh mệnh chính trị của người đứng đầu, "căn bệnh" trì hoãn mới có cơ hội được chữa tận gốc.
