Động lực kép mới của xuất khẩu nông sản
Xuất khẩu nông sản là quá trình đưa sản phẩm nông nghiệp trong nước ra thị trường quốc tế, vừa tạo nguồn thu ngoại tệ, vừa định hình vị thế của một nền nông nghiệp trên bản đồ thương mại toàn cầu thông qua các ngành hàng chủ lực như cà phê, phân bón và lúa gạo. Trong bức tranh đó, xuất khẩu cà phê Việt Nam và làn sóng xuất khẩu phân bón tăng là hai động lực đang kéo kim ngạch nông sản 2026 đi lên rõ rệt. Sự trỗi dậy đồng thời của hai ngành này không chỉ là câu chuyện con số, mà phản ánh khả năng thích ứng với giá năng lượng, biến động địa chính trị và các tiêu chuẩn bền vững mới từ thị trường nhập khẩu.
Cà phê: Từ kỷ lục kim ngạch tới cuộc chơi tiêu chuẩn
Xuất khẩu cà phê Việt Nam đang bước vào giai đoạn tăng trưởng theo chiều sâu hơn là chỉ dựa trên sản lượng. Trong 8 tháng, xuất khẩu cà phê đạt gần 1,7 triệu tấn, trị giá hơn 6 tỷ USD, tăng hơn 10% về lượng nhưng giảm 11,2% về giá trị do giá xuất khẩu hạ. Điều đó cho thấy lợi thế khối lượng đang bị thử thách bởi chu kỳ giá thế giới, buộc ngành phải chuyển trọng tâm sang chất lượng và chế biến sâu.
Theo Hiệp hội Cà phê – Ca cao Việt Nam, tăng trưởng xuất khẩu phụ thuộc vào khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn bền vững, đặc biệt là EUDR, cùng với đẩy mạnh chế biến sâu và nâng cao chất lượng. Khoảng 30% diện tích cà phê đã có chứng chỉ sản xuất bền vững, nhưng con số này vẫn còn khiêm tốn nếu Việt Nam muốn giữ vững vai trò nguồn cung trong chuỗi nông sản Đông Nam Á và các thị trường EU, Mỹ.
Điểm đáng chú ý là triển vọng xuất khẩu cà phê nửa cuối năm vẫn được đánh giá tích cực, với dự báo khối lượng cả năm tăng khoảng 8–10% so với năm trước nhờ vụ thu hoạch mới từ cuối tháng 11. Tức là, dù giá biến động, xuất khẩu cà phê Việt Nam vẫn có cơ hội nâng tầm nếu kịp thời đáp ứng chuẩn bền vững, tận dụng tốt các thị trường mới nổi ở châu Á và phân khúc cà phê đặc sản, hữu cơ.
Phân bón: Ngành xuất khẩu tăng tốc giữa áp lực chi phí
Nếu cà phê mang lại hình ảnh thương hiệu nông sản, thì xuất khẩu phân bón tăng mạnh đang đóng vai trò nguồn thu ổn định và chiến lược cho toàn chuỗi nông nghiệp. Trong 6 tháng, Việt Nam xuất khẩu khoảng 1,7 triệu tấn phân bón, tăng 52% so với cùng kỳ, trong khi kim ngạch tăng tới 107,5%. Rõ ràng, đây không còn là một thị trường phụ, mà là mũi nhọn mới hỗ trợ kim ngạch nông sản 2026.
Diễn biến tăng tốc này xuất hiện trong bối cảnh thị trường phân bón trong nước chịu ảnh hưởng từ mặt bằng giá phân bón và năng lượng thế giới tăng cao trong nửa đầu năm. Xung đột khu vực, gián đoạn vận chuyển đã hạn chế nguồn cung, đẩy giá khí tự nhiên, amoniac và lưu huỳnh tăng mạnh. Thay vì co cụm, các doanh nghiệp trong nước lại tận dụng giai đoạn nhu cầu nội địa chậm để đẩy mạnh xuất khẩu, nhất là sang các thị trường trong khu vực.
Tuy nhiên, sự phụ thuộc nhập khẩu vào những sản phẩm như kali, SA và một phần nguyên liệu DAP, NPK khiến chi phí vẫn chịu rủi ro từ giá thế giới. Đây là lời nhắc rằng lợi thế xuất khẩu phân bón hiện nay chưa bền vững nếu năng lực tự chủ nguyên liệu không được cải thiện. Ngành phân bón muốn duy trì đà tăng buộc phải đầu tư công nghệ, tiết giảm năng lượng, đồng thời tính toán chiến lược nhập khẩu linh hoạt hơn.
Vụ Đông Xuân: Cầu nội địa bật tăng, xuất khẩu phải đổi vai
Một yếu tố dễ bị bỏ qua nhưng lại quyết định biên lợi nhuận của doanh nghiệp là nhịp cầu nội địa theo mùa vụ. Khi thị trường trong nước trầm lắng, doanh nghiệp phân bón đẩy mạnh xuất khẩu để cân đối đầu ra. Nhưng bức tranh này sẽ đảo chiều trong nửa cuối năm khi sản xuất lúa, cà phê, cây ăn trái tăng tốc.
Nhu cầu phân bón được kỳ vọng phục hồi từ cuối quý III và tăng rõ nét hơn trong quý IV khi bước vào vụ Đông Xuân 2026–2027. Nghĩa là phân bón không chỉ là hàng xuất khẩu, mà còn là trụ cột đảm bảo năng suất cho các ngành hàng xuất khẩu khác, từ cà phê đến lúa gạo. Nhu cầu nội địa tăng mạnh trong mùa Đông Xuân vì thế trở thành cơ hội kép: doanh nghiệp có thể linh hoạt phân bổ sản lượng giữa xuất khẩu và thị trường trong nước, trong khi nông dân có điều kiện tiếp cận nguồn cung ổn định hơn.
Từ góc độ chiến lược, đây là thời điểm các nhà hoạch định chính sách cần coi phân bón như hạ tầng đầu vào của xuất khẩu nông sản, thay vì một ngành sản xuất độc lập. Đồng bộ chính sách năng lượng, khuyến khích sản xuất urê và phân lân trong nước, song song tối ưu tồn kho, sẽ giúp giảm sốc giá cho nông dân, đồng thời giữ nhịp tăng cho kim ngạch nông sản 2026.
Kết luận: Muốn dẫn đầu khu vực phải đi trước về chuẩn mực
Cà phê và phân bón đang thể hiện vai trò “đôi chân” mới cho xuất khẩu nông sản, nhưng để đi xa hơn trong khu vực, Việt Nam cần vượt qua tư duy tăng trưởng dựa trên sản lượng. Với cà phê, chìa khóa nằm ở việc mở rộng diện tích có chứng chỉ bền vững, nâng tỷ lệ chế biến sâu và chủ động tham gia các chuỗi đặc sản, hữu cơ thay vì chỉ cạnh tranh giá. Với phân bón, ưu tiên số một là tăng mức độ tự chủ nguyên liệu, giảm lệ thuộc nhập khẩu, đồng thời gắn chiến lược xuất khẩu với nhu cầu nội địa theo mùa vụ.
Kim ngạch nông sản 2026 chỉ thực sự bứt phá khi các ngành hàng chủ lực cùng hướng tới chuẩn mực cao hơn về môi trường, truy xuất nguồn gốc và hiệu quả sử dụng tài nguyên. Nếu coi xuất khẩu cà phê Việt Nam và làn sóng xuất khẩu phân bón tăng hiện nay là bước khởi động cho một chu kỳ mới, thì giai đoạn tiếp theo phải là chu kỳ của chất lượng, minh bạch và bền vững – nơi vị thế dẫn đầu không đến từ việc bán nhiều hơn, mà từ việc bán thông minh hơn.
