Từ tăng trưởng nóng đến câu hỏi về sức cạnh tranh dài hạn
Xuất khẩu sầu riêng và xuất khẩu cà phê đang trở thành hai động lực nổi bật của nông sản Đông Nam Á, khi sản lượng tăng nhanh, thị trường mở rộng và chuỗi cung ứng nông nghiệp bước vào giai đoạn tái cấu trúc theo hướng tiêu chuẩn hóa, chế biến sâu và minh bạch nguồn gốc, đặt ra câu hỏi lớn về năng lực cạnh tranh dài hạn của toàn khu vực trong bối cảnh thương mại toàn cầu đang siết chặt các yêu cầu về tính bền vững và chất lượng. Thời gian qua có thể xem là “giai đoạn tăng trưởng nóng” của ngành sầu riêng cả về diện tích và sản lượng. Vấn đề không còn là bán được bao nhiêu, mà là liệu khu vực có xây được chuỗi giá trị đủ mạnh để giữ vai trò trung tâm trong cung ứng nông sản cho thế giới.
Sầu riêng: Tăng trưởng nóng và áp lực chuẩn hóa chuỗi giá trị
Sầu riêng đang là hiện tượng trên bản đồ nông sản khu vực, khi chỉ sau 7 tháng đã mang về giá trị xuất khẩu rất lớn, và từng chạm mốc gần 1 tỉ vào tháng cao điểm năm trước. Dự báo trong 3 tháng cao điểm sắp tới, kim ngạch sầu riêng xuất khẩu có thể đạt và vượt mốc 1 tỉ mỗi tháng, đưa tổng cả năm lên khoảng 4,5 tỉ. Nhưng đằng sau các con số ấn tượng là rủi ro lệ thuộc vào một vài thị trường và phân khúc thô giá trị thấp. Khi nguồn cung tăng nhanh hơn năng lực quản lý chất lượng, ngành buộc phải chuyển từ mở rộng diện tích sang “sàng lọc chất lượng, định hình lại cấu trúc thị trường và cạnh tranh về chuỗi giá trị”. Nếu không chuẩn hóa, chế biến sâu và tổ chức theo chuỗi, lợi thế sản lượng khó trở thành sức mạnh kinh tế bền vững.
Cà phê: Tăng lượng, siết chuẩn và cuộc chơi bền vững
Trong khi sầu riêng tăng trưởng nóng, cà phê lại thể hiện một diện mạo khác: mở rộng về lượng nhưng chịu áp lực giá và tiêu chuẩn bền vững. Trong 8 tháng, xuất khẩu cà phê đạt gần 1,7 triệu tấn, tăng hơn 10% về lượng nhưng giá trị giảm 11,2% do giá xuất khẩu giảm. EU và Hoa Kỳ vẫn là thị trường chủ lực, trong khi Trung Quốc đang mở ra cực tăng trưởng mới cho cà phê khu vực. Theo Hiệp hội Cà phê – Ca cao Việt Nam, tăng trưởng xuất khẩu phụ thuộc mạnh vào khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn bền vững, đặc biệt là quy định chống phá rừng của Liên minh châu Âu (EUDR), cùng với việc đẩy mạnh chế biến sâu và nâng cao chất lượng. Khoảng 30% diện tích cà phê đã có chứng chỉ sản xuất bền vững, tạo nền tảng, nhưng cũng cho thấy khoảng trống lớn cần được lấp đầy nếu không muốn bị gạt khỏi dòng chảy chuỗi cung ứng nông nghiệp toàn cầu.
Chuỗi cung ứng nông nghiệp: Từ lợi thế sản lượng đến giá trị gia tăng
Điểm chung của sầu riêng và cà phê là đều cho thấy một thực tế: lợi thế sản lượng tự thân không đủ để đảm bảo vị thế lâu dài trong chuỗi cung ứng nông nghiệp khu vực. Nguồn cung lớn chỉ trở thành sức mạnh kinh tế khi sản phẩm được chuẩn hóa, chế biến sâu, truy xuất nguồn gốc minh bạch và tổ chức theo chuỗi. Quy định như EUDR buộc các mắt xích từ nông dân, hợp tác xã đến doanh nghiệp xuất khẩu phải đồng bộ hóa tiêu chuẩn và dữ liệu, nếu không sẽ mất cơ hội vào những thị trường giá trị cao. Với sầu riêng, giai đoạn sàng lọc chất lượng từ 2027 – 2030 sẽ là phép thử cho khả năng tái thiết chuỗi giá trị theo hướng bài bản, thay vì chỉ chạy theo diện tích và sản lượng. Với cà phê, việc mở rộng diện tích có chứng chỉ bền vững và phát triển mạnh phân khúc chế biến sâu sẽ quyết định mức độ tham gia của khu vực vào phân khúc giá trị cao toàn cầu.
Cơ hội tái định vị nông sản khu vực trong thương mại toàn cầu
Điểm tích cực là cả sầu riêng và cà phê đều đang ở thời điểm thuận lợi để tái định vị nông sản khu vực trong thương mại toàn cầu. Các thị trường mới nổi như Hàn Quốc, Mỹ, Nhật với sầu riêng đang tăng trưởng hai con số, trong khi Trung Quốc, Nga, Hàn Quốc, Algeria và nhóm thị trường cà phê đặc sản, hữu cơ tại Bắc Âu được đánh giá là cực tăng trưởng mới đối với cà phê chế biến. Cơ hội mở rộng thị trường gắn liền với cơ hội nâng cấp chuỗi cung ứng: chuẩn hóa quy trình, tăng tỷ lệ chế biến sâu, đầu tư truy xuất nguồn gốc và xây dựng thương hiệu theo chuỗi. Nếu khu vực coi sầu riêng và cà phê là hai “phòng thí nghiệm” cho mô hình chuỗi cung ứng nông nghiệp mới, việc giữ được tăng trưởng ở mức cao, đồng thời dịch chuyển sang phân khúc giá trị gia tăng sẽ khả thi. Ngược lại, nếu chỉ dừng ở tăng sản lượng thô, nông sản Đông Nam Á sẽ luôn ở vị thế cung cấp nguyên liệu giá rẻ thay vì trung tâm giá trị của chuỗi.
