Cà Mau chọn con đường chế biến sâu để thoát khỏi vai trò vùng nguyên liệu
Chế biến thủy sản Cà Mau theo hướng chế biến sâu và tự động hóa là chiến lược chuyển con tôm từ nguyên liệu thô thành sản phẩm giá trị cao, gắn với hệ sinh thái công nghiệp năng lượng và kinh tế biển nhằm nâng sức cạnh tranh xuất khẩu và tăng đóng góp cho tăng trưởng địa phương.
Điểm mấu chốt là Cà Mau không muốn đứng mãi ở vị trí “vùng nuôi tôm cho người khác chế biến”. Khi GRDP bình quân đầu người mới chỉ đạt khoảng 50% mức chung cả nước, việc tiếp tục bán tôm nguyên liệu rẻ là con đường bế tắc. Lựa chọn đầu tư mạnh vào công nghệ xử lý thủy sản, nhà máy hiện đại và dây chuyền tự động hóa là một tuyên bố chính sách: tỉnh muốn nâng cấp chuỗi giá trị, chứ không chỉ tăng sản lượng.
Quan điểm đáng chú ý ở đây là Cà Mau đang nhìn chế biến thủy sản như một ngành công nghiệp công nghệ cao, chứ không chỉ là một xưởng sơ chế. Và khi tư duy thay đổi, cách tổ chức sản xuất, thu hút vốn và xây dựng hạ tầng cũng buộc phải thay đổi theo.
Nhà máy 1.500 tỷ đồng và bước nhảy sang xuất khẩu tôm tự động hóa
Nhà máy Chế biến thủy sản Minh Phú Khánh An là biểu tượng rõ nhất cho bước nhảy sang xuất khẩu tôm tự động hóa của Cà Mau.
Dự án này có tổng vốn đầu tư hơn 1.500 tỷ đồng, diện tích gần 5ha, nhà xưởng rộng 24.500m2, công suất thiết kế 35.000 tấn sản phẩm/năm và dự kiến tạo việc làm cho hơn 5.000 lao động. Quan trọng hơn con số vốn là cấu trúc công nghệ: các khâu phân cỡ, phân màu, lột xẻ đạt tự động hóa 100%, còn ép duỗi nobashi đạt khoảng 70 – 80%. Đây là những công đoạn quyết định độ đồng đều lô hàng, năng suất và khả năng đáp ứng đơn hàng lớn – yếu tố sống còn khi nhắm tới phân khúc cao cấp.
Theo số liệu của VASEP, đến đầu tháng 9, nhà máy đã vận hành khoảng 2/3 công suất và dự kiến đạt 100% vào cuối tháng cùng tháng. Cách vận hành “bật hết công suất” này cho thấy tham vọng chiếm thị phần nhanh, nhưng cũng bộc lộ điểm nghẽn: doanh nghiệp đang thiếu khoảng 3.000 lao động phổ thông để chạy tối đa dây chuyền. Nếu tỉnh không giải bài toán nhân lực, lợi thế công nghệ sẽ bị kìm hãm ngay tại cửa ngõ nhà máy.
Từ tôm nguyên liệu sang sản phẩm cao cấp: vì sao chế biến sâu là trận địa bắt buộc
Câu chuyện không dừng ở việc có nhà máy đẹp. Vấn đề là Cà Mau muốn con tôm đi bao xa trong chuỗi giá trị toàn cầu. Với tôm nguyên liệu đông lạnh, doanh nghiệp chủ yếu bị cuốn vào cuộc đua giá; trong khi đó, khi sản phẩm được sơ chế, tẩm bột, ép duỗi nobashi và chế biến theo yêu cầu từng thị trường, giá trị gia tăng được tạo ra ở nhiều công đoạn hơn.
Minh Phú định hướng rõ ràng sang các sản phẩm giá trị gia tăng, tận dụng công nghệ xử lý thủy sản tự động để phục vụ những đơn hàng đặc thù, đòi hỏi chất lượng ổn định, truy xuất nguồn gốc và an toàn thực phẩm khắt khe. Ở tầm rộng hơn, xuất khẩu thủy sản vẫn là ngành chủ lực, với kim ngạch hơn 1,3 tỷ USD trong 7 tháng đầu năm và tăng khoảng 7% so với cùng kỳ, tạo lực kéo mạnh cho các dự án chế biến mới.
Nhưng chính thị trường lại là sức ép: các nhà nhập khẩu yêu cầu ngày càng cao, buộc doanh nghiệp phải vừa nâng chất lượng, vừa kiểm soát chi phí, vừa đa dạng hóa thị trường. Nếu không đi sâu vào chế biến, Cà Mau sẽ bị mắc kẹt trong biên lợi nhuận mỏng, dễ tổn thương trước biến động đơn hàng. Chế biến sâu vì thế không phải lựa chọn sang chảnh, mà là tuyến phòng thủ bắt buộc.
Hệ sinh thái công nghiệp năng lượng: nền tảng âm thầm cho ngành chế biến thủy sản
Điểm thường bị bỏ qua trong câu chuyện chế biến thủy sản Cà Mau là nền tảng năng lượng và công nghiệp. Bộ Công Thương định hướng tỉnh phát huy lợi thế về năng lượng và kinh tế biển, từng bước hình thành hệ sinh thái công nghiệp – năng lượng – thương mại, gắn phát triển năng lượng với công nghiệp hỗ trợ, cơ khí chế tạo, sản xuất thiết bị, logistics và dịch vụ công nghiệp.
Cà Mau có tiềm năng lớn về điện gió ngoài khơi, điện gió trên biển, gần bờ và điện mặt trời, được xem là lợi thế quan trọng để mở rộng không gian phát triển công nghiệp. Khi tỉnh xây dựng Tổ hợp Công nghiệp – Năng lượng tích hợp, tích hợp điện gió với dịch vụ cảng biển, logistics, kho dự trữ năng lượng và chuỗi sản xuất liên quan, ngành chế biến thủy sản là một trong những ngành hưởng lợi trực tiếp: điện ổn định, hạ tầng kho lạnh, logistics tối ưu hơn, và mạng lưới công nghiệp hỗ trợ ngay tại chỗ.
Theo phân công của Bộ Công Thương, Cục Công nghiệp sẽ phối hợp cùng tỉnh nghiên cứu giải pháp phát triển công nghiệp hỗ trợ, cơ khí chế tạo và sản xuất thiết bị phục vụ năng lượng tái tạo. Đây không chỉ là câu chuyện ngành điện; đó là bước xây nền cho một hệ sinh thái công nghiệp năng lượng đủ sức cõng các nhà máy chế biến thủy sản hiện đại, thay vì để chúng “tự bơi” trên hạ tầng yếu.
Cà Mau muốn thành trung tâm chế biến thủy sản, nhưng không thể chỉ dựa vào con tôm
Cà Mau đang sở hữu hơn 450.000ha nuôi trồng thủy sản và được xem là “thủ phủ tôm” của cả nước. Lượng hợp đồng đã ký của các doanh nghiệp lớn như Minh Phú ở mức cao, tạo áp lực tuyển dụng, hiện đại hóa và tự động hóa để kịp tiến độ giao hàng. Thực tế này cho thấy tỉnh có cả vùng nguyên liệu lẫn nhu cầu thị trường; điểm thiếu là con người, hạ tầng và sự kết nối bài bản.
Trong thời gian tới, Cà Mau được khuyến nghị tiếp tục tạo điều kiện cho các dự án chế biến sâu, đồng thời hoàn thiện hạ tầng khu công nghiệp, logistics, đào tạo nhân lực và kết nối với vùng nguyên liệu. Doanh nghiệp thậm chí tính đến kế hoạch đầu tư thêm nhà máy chế biến tại Khu công nghiệp Khánh An nếu giải tốt bài toán lao động và điều kiện sản xuất.
Nếu tỉnh coi chế biến thủy sản chỉ là ngành tận dụng lợi thế sẵn có, rất khó bứt lên phân khúc cao cấp. Nhưng nếu gắn nó với chiến lược hệ sinh thái công nghiệp năng lượng, coi đây là một ngành công nghiệp mũi nhọn, Cà Mau có cơ hội thoát khỏi vòng luẩn quẩn “nuôi – bán nguyên liệu”. Kết luận rõ ràng là: hoặc đi tới cùng với tự động hóa, chế biến sâu và hệ sinh thái công nghiệp, hoặc chấp nhận mãi đứng ở rìa chuỗi giá trị.
