Từ bom đạn đến bế tắc kinh tế: bản chất mới của xung đột Mỹ Iran
Xung đột Mỹ Iran hiện là một cuộc đối đầu nhiều tầng giữa sức mạnh quân sự, chiến tranh tiêu hao kinh tế và đấu trí ngoại giao, trong đó ưu thế hỏa lực không còn đủ quyết định kết cục, mà khả năng chịu đựng trừng phạt, duy trì nguồn lực và tạo lợi thế trên bàn đàm phán mới là yếu tố định hình đường dài của cả hai bên. Sáu tháng kể từ khi Mỹ và Israel phát động chiến dịch không kích nhằm vào Cộng hòa Hồi giáo Iran ngày 28/2, kỳ vọng kết thúc trong 4-5 tuần của Tổng thống Donald Trump đã vỡ vụn. Chiến dịch oanh kích với hàng chục nghìn mục tiêu bị tấn công chỉ chứng minh rằng Washington vẫn sở hữu ưu thế tác chiến, nhưng không đủ để áp đặt một giải pháp chính trị lên Tehran. Điểm nổi bật sau nửa năm là cả hai bên đều kiệt sức mà không bên nào thắng rõ ràng: Mỹ sa lầy vào chi phí và sức ép trong nước, Iran bị tổn hại nặng nhưng vẫn duy trì sức kháng cự và khả năng gây bất ổn khu vực.
Chiến tranh tiêu hao: Mỹ chuyển sang lệnh trừng phạt Iran, Tehran chơi bài Hormuz
Khi nhận ra không kích không thể nhanh chóng buộc Iran khuất phục, Nhà Trắng đã đẩy xung đột sang chiến trường kinh tế. Trọng tâm là siết chặt nguồn thu dầu mỏ thông qua phong tỏa hải quan và thương mại, đánh thẳng vào xuất khẩu dầu – nguồn ngoại tệ chủ chốt của Tehran. Mạng lưới lệnh trừng phạt Iran được mở rộng từ dầu khí sang hóa dầu, kim loại, tài sản kỹ thuật số, công nghệ, vàng, hàng không, vận tải biển và hệ thống tài chính, nhằm bóp nghẹt ngân hàng và thương mại của nước này. Cuộc chiến tiêu hao rõ ràng đã chuyển trọng tâm từ phá hủy năng lực quân sự sang bào mòn kinh tế và ý chí chính trị. Một câu nói có thể trích dẫn là: “Cuộc chiến vì thế đang dịch chuyển từ phá hủy năng lực quân sự sang cuộc đấu tiêu hao, thử thách sức chống chịu kinh tế, ý chí chính trị và khả năng mặc cả của mỗi bên.” Nhưng điều nghịch lý là càng siết, Mỹ càng bị kéo sâu vào thế bế tắc kinh tế: giá năng lượng cao hơn, lạm phát và bất ổn trong nước tăng, trong khi Iran vẫn tìm được cách duy trì sức kháng cự và tấn công khắp Trung Đông.
Iran không sụp đổ: đòn Hormuz và mạng lưới lực lượng ủy nhiệm
Điều khiến chiến tranh tiêu hao trở nên nguy hiểm với Mỹ là Iran không hành xử như một nền kinh tế bị trừng phạt đến mức bất động, mà là một đối thủ vẫn còn nhiều đòn đánh bất đối xứng. Tehran dùng eo biển Hormuz như cần gạt chiến lược: gián đoạn lưu thông tàu thuyền tại tuyến hàng hải này gây sức ép không chỉ lên Washington mà cả các nước vùng Vịnh và thị trường năng lượng toàn cầu, khiến giá dầu Brent được ước tính cao hơn khoảng 25% so với trước xung đột. Kết hợp với mạng lưới lực lượng ủy nhiệm tại Iraq, Yemen, Lebanon và Syria vẫn hoạt động dù suy giảm, Iran cho thấy họ có thể trả đũa rộng khắp khu vực thay vì chỉ phòng thủ trên lãnh thổ. Quân đội và nền kinh tế Iran hứng tổn thất lớn, số thương vong mà Tehran công bố lên đến hàng nghìn người, nhưng đó là cái giá mà lãnh đạo nước này chấp nhận để chứng minh rằng họ có thể chịu đựng áp lực Mỹ-Israel mà không phải đầu hàng. Vấn đề với Washington là: một đối thủ chấp nhận đau lâu như vậy khiến mọi chiến lược ép buộc nhanh chóng trở nên vô hiệu.
Chiến trường trong nước Mỹ: chính trị, kinh tế và giới hạn sức mạnh quân sự
Nếu Tehran phải đối mặt với bất ổn nội bộ, thì Washington cũng bị cuộc chiến tiêu hao đánh thẳng vào chính trường và công nghiệp quốc phòng. Sau 6 tháng xung đột Mỹ Iran, dấu hiệu quá tải của lực lượng Mỹ xuất hiện từ việc phải hủy tập trận đổ bộ với đồng minh châu Á đến chuyện tàu sân bay phải rút khỏi đội hình tác chiến vì thời gian triển khai kéo dài. Khi chiến tranh kéo dài, câu hỏi không còn là Mỹ có ưu thế quân sự hay không, mà là Mỹ có thể duy trì ưu thế đó bao lâu trong bối cảnh còn nhiều mặt trận khác. Trong nước, Tổng thống Trump bị mắc kẹt giữa lời hứa giảm chi phí cho người dân và thực tế chiến sự kéo dài, giá nhiên liệu tăng và chi phí sinh hoạt leo thang. “Khi giá nhiên liệu và chi phí sinh hoạt tăng, cuộc chiến còn có thể trở thành một vấn đề trực tiếp đối với cử tri Mỹ.” Sự chia rẽ trong đảng Cộng hòa giữa phe muốn kết thúc sớm và phe muốn gây sức ép đến cùng cho thấy cuộc chiến tiêu hao đã trở thành cuộc tranh luận chiến lược sâu rộng, chứ không chỉ là vấn đề quân sự.
Cuộc chơi dài hơi: bế tắc kinh tế kéo dài bao lâu nữa?
Sau nửa năm, bản chất của xung đột Mỹ Iran là một cuộc chiến tranh tiêu hao trong bế tắc kinh tế, nơi không bên nào đủ sức thắng mà cũng không bên nào sẵn sàng thua. Các nỗ lực ngoại giao như Biên bản ghi nhớ 14 điểm, với ý tưởng Iran mở lại Hormuz đổi lấy nới lỏng trừng phạt và tiếp cận một phần tài sản bị phong tỏa, đã đổ vỡ vì tranh cãi “ai đi trước”. Điều này phơi bày điểm yếu của cả hai: thiếu niềm tin chiến lược và ngại nhượng bộ trước công chúng trong nước. Trong 6-12 tháng tới, nhiều phân tích dự báo ba quỹ đạo chính: xung đột bị “đóng băng” với phong tỏa kinh tế tiếp diễn, nối lại đàm phán nếu hai bên tìm được cơ chế trao đổi lợi ích, hoặc tái leo thang nếu một sự cố quân sự phá vỡ thế cân bằng. Từ góc nhìn lợi ích dài hạn, kéo dài chiến tranh tiêu hao là lựa chọn tệ với cả hai: Mỹ bị phân tán nguồn lực toàn cầu và xói mòn sự ủng hộ trong nước, Iran bị bào mòn nền kinh tế và xã hội. Nếu tiếp tục đi theo quỹ đạo hiện tại, câu hỏi “cuộc chiến sẽ kéo dài bao lâu” có lẽ chỉ được trả lời khi một bên bị kiệt sức chính trị chứ không phải trên chiến trường.
