Thước đo không nằm ở công nghệ
AI khu vực công là việc sử dụng trí tuệ nhân tạo để hỗ trợ cơ quan nhà nước xử lý công việc và cung cấp dịch vụ, với hiệu quả được đánh giá qua lợi ích thực tế dành cho người dân. Vì vậy, một hệ thống hiện đại hay bản trình diễn ấn tượng chưa đủ chứng minh thành công: câu hỏi quan trọng là người dân có được phục vụ tốt hơn, nhanh hơn và đáng tin cậy hơn hay không. Ngày 28/10/2026 tại Quảng Ninh, Bộ Khoa học và Công nghệ phối hợp với Cơ quan Chuyển đổi số Australia tổ chức Diễn đàn Hợp tác số Việt Nam – Australia lần thứ 3, trong khuôn khổ Tuần lễ Số quốc tế Việt Nam 2026. Các trao đổi đặt trọng tâm vào việc chọn bài toán, kiểm soát rủi ro, chuẩn bị hạ tầng và nhân lực, đồng thời xem xét cách đầu tư công nghệ. Hướng tiếp cận ấy đáng chú ý vì AI đang làm thay đổi quản lý nhà nước; nhưng giá trị của thay đổi chỉ hiện rõ ở chất lượng phục vụ.
Bà Lucy Poole nhấn mạnh phép thử của Chính phủ số và AI là người dân có tiếp cận dịch vụ công tốt hơn, đáng tin cậy hơn hay không. Đây nên là nguyên tắc dẫn đường cho mọi ứng dụng AI cơ quan nhà nước, thay vì lấy số lượng công cụ được mua hay triển khai làm thành tích.
Chọn việc cần giải quyết trước khi chọn AI
Một hệ thống AI không tự tạo ra cải cách nếu được đưa vào một quy trình vốn rườm rà, thiếu dữ liệu hoặc không rõ ai chịu trách nhiệm. Ông Hoàng Hữu Hạnh cho rằng ứng dụng dàn trải khó đem lại hiệu quả; cơ quan cần xác định vấn đề, chọn công nghệ phù hợp và tổ chức thực hiện theo mục tiêu cụ thể. Nói cách khác, phải bắt đầu từ công việc đang gây chậm trễ, sai sót hoặc phiền hà, chứ không phải từ câu hỏi nên mua công cụ nào. Khi lựa chọn một ứng dụng AI công vụ, cơ quan nên công khai mục tiêu và cách kiểm chứng: thời gian giải quyết hồ sơ có giảm không, tỷ lệ xử lý chính xác có cải thiện không, người dân có phải bổ sung giấy tờ ít hơn không? Ông Đỗ Lập Hiển cũng nhấn mạnh kết quả chuyển đổi số cần được đánh giá qua mức độ sử dụng thực tế và chất lượng dịch vụ cho người dân, doanh nghiệp. Nếu người dân không dùng hoặc dịch vụ không tốt lên, dự án chưa thể xem là thành công.
Trách nhiệm, dữ liệu và niềm tin phải đi cùng
Đưa AI vào khu vực công còn đòi hỏi trả lời rõ ai vận hành, ai kiểm tra kết quả và ai xử lý khi hệ thống sai. Mỗi nhiệm vụ cần xác định người thực hiện, nguồn lực, thẩm quyền, thời hạn và kết quả. Những câu hỏi này không phải thủ tục phụ: quyết định có AI hỗ trợ có thể ảnh hưởng trực tiếp đến quyền, nghĩa vụ và lợi ích hợp pháp của người dân. Kinh nghiệm Australia chuẩn bị ứng dụng AI công vụ dựa trên ba trụ cột: niềm tin, con người và công cụ. Nước này có công cụ đánh giá tác động AI để giúp cơ quan nhận diện, quản lý rủi ro, cùng các nền tảng dùng chung trong môi trường được kiểm soát. Phía Việt Nam cũng lưu ý cần xử lý nguy cơ thiên vị, thông tin giả, deepfake, lộ dữ liệu cá nhân và mất an toàn hệ thống. Vì thế, dịch vụ công số có AI phải có cơ chế giám sát và con đường để người dân yêu cầu xem xét lại quyết định.
Năng lực công chức và chất lượng hạ tầng cũng quyết định AI có thể hoạt động đáng tin cậy hay không. Tuổi đời của một hệ thống công nghệ chưa đủ để kết luận nên thay thế; cần xem hệ thống còn được hỗ trợ, có người vận hành, kết nối dữ liệu và đáp ứng nhu cầu người dân hay không. Đầu tư mới chỉ có ý nghĩa khi giải quyết được những điểm nghẽn đó, thay vì tạo thêm một lớp công nghệ khó tích hợp.
Đầu tư có trách nhiệm, đo kết quả đến cùng
Việt Nam ưu tiên các nền tảng số quốc gia dùng chung để hạn chế đầu tư trùng lặp và tăng kết nối, chia sẻ dữ liệu. Hướng đi này hợp lý nếu đi kèm đánh giá giá trị sử dụng: hệ thống giúp cơ quan phối hợp tốt hơn đến đâu, người dân hoàn thành thủ tục thuận tiện hơn thế nào, và những nhóm nào vẫn gặp trở ngại khi tiếp cận dịch vụ. Diễn đàn là cơ sở để hai bên tiếp tục trao đổi và xác định nội dung phối hợp cụ thể, hướng tới nâng cao hiệu quả hoạt động của cơ quan nhà nước và chất lượng phục vụ người dân, doanh nghiệp. Bước tiếp theo không nên chỉ là mở rộng danh mục thử nghiệm AI. Mỗi dự án cần có mục tiêu đo được, người chịu trách nhiệm và cơ chế xem xét lại khi kết quả không đạt hoặc phát sinh rủi ro. Kết luận rất rõ: AI chỉ xứng đáng có chỗ trong cơ quan nhà nước khi giúp giải quyết công việc tốt hơn và khiến trải nghiệm của người dân thực sự cải thiện.
