Điều tra tự vệ của Philippines: Cú hích buộc Việt Nam phải nâng cấp ngoại giao thương mại gạo
Thương mại gạo Việt Nam với Philippines hiện là một trụ cột trong quan hệ kinh tế song phương, nơi Việt Nam đóng vai trò nguồn cung ổn định còn Philippines là thị trường nhập khẩu then chốt, nên mọi thay đổi về chính sách nhập khẩu gạo của Philippines đều có thể tác động trực tiếp tới nông dân, doanh nghiệp và an ninh lương thực khu vực.
Tháng 3, Bộ Nông nghiệp Philippines (DA) khởi xướng điều tra sơ bộ tự vệ với gạo nhập khẩu theo đề nghị của ngành sản xuất nội địa, bao trùm hầu hết các dòng gạo mã chương 1006 và xem xét giai đoạn từ năm 2020 đến tháng 8/2025. Đây không chỉ là tranh chấp kỹ thuật, mà là tín hiệu cho thấy Manila chịu sức ép mạnh từ nông dân trong nước. Việt Nam, với vị thế nguồn cung gạo ổn định và tin cậy được chính Philippines ghi nhận, không thể ngồi yên trước nguy cơ hàng rào thuế quan mới. Căng thẳng này đã buộc Hà Nội phải chuyển từ cách tiếp cận “chờ diễn biến” sang chủ động triển khai ngoại giao thương mại tấn công.
Đoàn công tác liên ngành: Thông điệp “không để thị trường bị đánh mất vì thủ tục”
Việc Bộ Công Thương dẫn đầu một đoàn công tác liên ngành sang Philippines từ ngày 19–21/8 là câu trả lời trực tiếp và kịp thời cho cuộc điều tra tự vệ. Đoàn do Thứ trưởng Nguyễn Sinh Nhật Tân làm trưởng đoàn, quy tụ các đơn vị về xuất nhập khẩu, phòng vệ thương mại, phát triển thị trường, pháp chế, cùng với Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Ngoại giao, cơ quan đại diện Việt Nam tại Philippines và Hiệp hội Lương thực Việt Nam. Đây là cấu hình “tổng lực” hiếm khi thấy trong một vụ việc một mặt hàng duy nhất.
Mục tiêu chuyến công tác được xác định thẳng thắn: tháo gỡ vướng mắc, thúc đẩy thương mại gạo và xử lý hệ quả của việc Philippines điều tra tự vệ với gạo nhập khẩu. Các cuộc làm việc với DA, DTI, DFA và Ủy ban Thuế quan (TC) tập trung vào điều tra tự vệ, vướng mắc trong thương mại gạo và triển khai khuôn khổ hợp tác song phương. Nói cách khác, Việt Nam đang gửi thông điệp: thị trường Philippines quá quan trọng để bị bóp nghẹt bởi chậm trễ SPS-IC, rủi ro thuế tự vệ hay bất kỳ rào cản kỹ thuật nào.
Chiến lược đàm phán: Vừa bảo vệ thị phần, vừa giữ bạn hàng không mất mặt
Điểm đáng chú ý trong chiến lược ngoại giao thương mại lần này là Việt Nam không đối đầu, mà chọn cách “vừa cứng vừa mềm”. Tại DTI, hai bên khẳng định tầm quan trọng của quan hệ Đối tác Chiến lược Tăng cường và của thương mại gạo trong hợp tác kinh tế. Philippines công khai ghi nhận Việt Nam là nguồn cung gạo ổn định, tin cậy, góp phần bảo đảm an ninh lương thực và bình ổn thị trường trong nước. Khi đã đặt lại nền tảng là lợi ích chung, mọi tranh luận về phòng vệ thương mại đều được “giảm nhiệt”.
Theo thông tin từ phía DTI, TC sẽ điều tra theo cơ chế bán tư pháp độc lập, còn DTI cam kết giám sát để quy trình khách quan, minh bạch, phù hợp quy định WTO và ATIGA. Về phần mình, Bộ Công Thương đã trình bày các quan điểm, lập luận và đề nghị TC đánh giá vụ việc trong tổng thể bối cảnh thị trường, chính sách nhập khẩu gạo (như hạ thuế, cấp SPS-IC). Cách tiếp cận này cho thấy Việt Nam chọn con đường “thuyết phục bằng lợi ích và pháp lý”, bảo vệ xuất khẩu gạo mà vẫn tránh đẩy Philippines vào thế phải lựa chọn giữa nông dân và đối tác chiến lược.
Nâng cấp khuôn khổ hợp tác: Từ bản ghi nhớ tới “luật chơi” ổn định hơn
Không dừng lại ở việc chữa cháy trước mắt, Việt Nam rõ ràng đang dùng vụ điều tra tự vệ như cơ hội để nâng cấp luật chơi trong thương mại gạo. Hai bên thống nhất tiếp tục triển khai hiệu quả Bản Ghi nhớ về hợp tác thương mại gạo, nhằm duy trì chuỗi cung ứng ổn định và hài hòa lợi ích của người sản xuất, doanh nghiệp và người tiêu dùng. Song song, phía Việt Nam đề xuất nghiên cứu một khuôn khổ hợp tác có tính pháp lý, ổn định cao hơn hiện nay để bảo đảm thương mại gạo diễn ra thuận lợi, phù hợp pháp luật quốc tế và thực tế thị trường.
Hai bên cũng thống nhất tăng cường trao đổi thông tin, hỗ trợ doanh nghiệp kết nối giao thương và phối hợp xử lý các vướng mắc phát sinh, qua đó duy trì quan hệ thương mại gạo ổn định, bền vững và cùng có lợi. Về phần TC, cơ quan này đề nghị các bộ ngành Việt Nam, VFA và doanh nghiệp tiếp tục tham gia tích cực phiên điều trần công khai dự kiến diễn ra trong tháng 9, một kênh then chốt để phát tiếng nói của nhà xuất khẩu gạo Việt Nam ngay trong quy trình điều tra. Đây là cơ hội để biến hợp tác Việt Nam Philippines trong thương mại gạo từ những cam kết mang tính chính trị thành cơ chế vận hành cụ thể gắn với quyền lợi của từng bên.
Tác động tới nông dân, doanh nghiệp và bài học cho chuỗi cung ứng khu vực
Đằng sau các thuật ngữ “điều tra tự vệ” hay “SPS-IC” là sinh kế của nông dân, hợp đồng của doanh nghiệp và bữa ăn của hàng triệu gia đình. Hai bên đã nhất trí phối hợp chặt chẽ để triển khai hiệu quả Bản Ghi nhớ, duy trì chuỗi cung ứng ổn định, hài hòa lợi ích của người sản xuất, doanh nghiệp và người tiêu dùng. Với Philippines, gạo nhập khẩu – trong đó có gạo Việt Nam – giữ vai trò quan trọng trong việc bảo đảm nguồn cung và ổn định giá cả. Bất cứ bước đi phòng vệ nào nếu thiếu cân nhắc đều có thể phản tác dụng, đẩy giá bán lẻ lên cao trong khi chưa chắc giúp nông dân nội địa phục hồi.
Với Việt Nam, thương mại gạo không chỉ là chuyện kim ngạch, mà còn là thước đo năng lực ngoại giao thương mại trong bối cảnh các nước tăng cường công cụ phòng vệ. Việc chủ động sang Manila, tham gia sâu vào tiến trình điều tra và cùng xây khuôn khổ hợp tác mới cho thấy Việt Nam đã coi phòng vệ thương mại là cuộc chơi dài hạn. Kết luận hợp lý là: nếu tiếp tục kiên trì chiến lược đàm phán dựa trên lợi ích chung, pháp lý quốc tế và tham gia thực chất của doanh nghiệp, Việt Nam có cơ hội không chỉ bảo vệ xuất khẩu gạo vào Philippines, mà còn đặt nền tảng ổn định hơn cho những chuỗi thương mại nông sản khác trong khu vực.
