Hợp tác giáo dục Việt Nam Malaysia: cây cầu mới của liên minh đại học khu vực
Hợp tác giáo dục Việt Nam Malaysia là quá trình các trường đại học hai nước chủ động thiết lập quan hệ đối tác chiến lược, từ trao đổi sinh viên khu vực, giao lưu học thuật Đông Nam Á đến cùng nghiên cứu và đồng thiết kế chương trình đào tạo, qua đó hình thành một mạng lưới đại học đối tác hai nước gắn kết chặt với nhu cầu nhân lực và hội nhập khu vực.
Điểm cốt lõi của giai đoạn hiện nay là sự chuyển dịch từ giao lưu mang tính lễ nghi sang liên kết có kết quả thực tiễn. Khi quan hệ song phương được nâng lên Đối tác chiến lược toàn diện vào tháng 11-2024, hợp tác giáo dục không còn là phần phụ của ngoại giao mà trở thành công cụ trực tiếp để chuyển hóa lòng tin chính trị thành hợp tác nguồn nhân lực và đổi mới sáng tạo cụ thể. Nói cách khác, đại học đối tác hai nước đang trở thành “cỗ máy” định hình diện mạo liên minh giáo dục khu vực, chứ không chỉ là nơi gửi vài khóa sinh viên trao đổi. Nếu bỏ lỡ thời điểm này, các trường Việt Nam sẽ đánh mất cơ hội bước lên hàng kết nối trung tâm trong không gian giáo dục Đông Nam Á.
Từ hội thảo khu vực đến Malaysia Education & Tourism Networking: động lực chính trị – học thuật gặp nhau
Điều đáng chú ý là động lực hợp tác không chỉ xuất phát từ các trường, mà được “bơm thêm nhiên liệu” từ các diễn đàn khu vực. Bên lề một hội thảo quốc tế về giáo dục đại học cuối tháng 7, Tổng lãnh sự Malaysia tại TP.HCM Firdauz Othman nhấn mạnh giáo dục là cây cầu kết nối Malaysia – Việt Nam và nền tảng cho trao đổi nguồn nhân lực ASEAN trong kỷ nguyên AI. Đây không phải lời xã giao: khi nhà ngoại giao nói thẳng về mục tiêu dịch chuyển tri thức, nhân tài và quan hệ đối tác đổi mới sáng tạo, ông đặt giáo dục vào trung tâm chiến lược của khu vực, buộc các trường phải suy nghĩ xa hơn các chương trình 2+2 hay vài khóa trao đổi sinh viên khu vực.
Trên nền đó, các hoạt động như Malaysia Education and Tourism Networking & Appreciation High-Tea tại Hà Nội đã đưa thông điệp chính trị thành kết nối cụ thể giữa trường và doanh nghiệp. Sự kiện quy tụ đại diện nhiều trường Việt Nam và Malaysia, tạo không gian đối thoại trực tiếp về tuyển sinh, trao đổi học thuật, chương trình liên kết và các hình thức hợp tác giáo dục khác. Một câu nói đáng trích là: “Malaysia mong muốn được chào đón thêm nhiều sinh viên Việt Nam và phát triển các mối quan hệ đối tác có ý nghĩa, lâu dài với các trường đại học và đối tác giáo dục Việt Nam”. Thông điệp rõ ràng: phía Malaysia đang chủ động mở cửa, phần còn lại phụ thuộc vào mức độ sẵn sàng và tầm nhìn dài hạn của các trường Việt Nam.
Giao lưu học thuật Đông Nam Á: khi lớp học ảo gặp bữa ăn Việt ở UKM
Nếu nhìn hợp tác chỉ qua các hội nghị lãnh đạo, chúng ta sẽ bỏ qua tầng quan trọng nhất: lớp học và không gian sinh viên. Trường Đại học Quốc gia Malaysia (UKM) đang trở thành một điểm nút giao lưu học thuật Đông Nam Á, nơi sinh viên Ngôn ngữ Anh từ các trường Việt Nam như HSU trực tiếp mở rộng hành trình hội nhập thông qua các chương trình giao lưu học thuật. Tại đây, họ không chỉ nghe vài buổi tham quan mà trao đổi với giảng viên, sinh viên Malaysia về giáo dục, ngôn ngữ và văn hóa khu vực, trải nghiệm thực tế môi trường học thuật quốc tế thay vì chỉ đọc trong giáo trình.
Những chuyến đi như vậy cho thấy hợp tác giáo dục Việt Nam Malaysia sẽ vô nghĩa nếu bỏ qua chiều sâu xã hội. Đoàn HSU mang món ăn đặc trưng Việt Nam giới thiệu với bạn bè Malaysia, dùng câu chuyện ẩm thực, văn hóa, con người để kết nối và lan tỏa hình ảnh Việt Nam. Mỗi cuộc trò chuyện, mỗi lần cùng làm việc trở thành cơ hội rèn luyện năng lực giao tiếp liên văn hóa, tư duy cởi mở và sự tự tin khi kết nối với thế giới. Khi nhà ngoại giao Malaysia nói sinh viên không chỉ là người thụ hưởng mà còn là đối tác định hình tương lai giáo dục, những bữa ăn chung và hoạt động cộng đồng như thế chính là bước đầu để biến tuyên bố ấy thành thực tế.
AI, dịch chuyển tri thức và yêu cầu mới đối với đại học đối tác hai nước
Điểm khác biệt của thế hệ hợp tác mới là công nghệ – đặc biệt là AI – đang ép các trường phải thiết kế quan hệ đối tác theo logic dịch chuyển tri thức, không chỉ dịch chuyển thân thể sinh viên. Tổng lãnh sự Malaysia chỉ ra rằng AI đang chuyển giáo dục từ mô hình dịch chuyển sinh viên giữa các nước sang tạo điều kiện cho dịch chuyển tri thức, nhân tài và quan hệ đối tác đổi mới sáng tạo. Nghĩa là nếu đại học đối tác hai nước chỉ dừng ở vài chương trình học liên kết mà không xây được lớp học ảo, nghiên cứu chung, dự án doanh nghiệp xuyên biên giới, họ sẽ tụt lại trong cuộc chơi khu vực. Tham vọng ASEAN về lớp học ảo và đào tạo xuyên biên giới chỉ có ý nghĩa khi các trường cụ thể chịu khó đầu tư hạ tầng số, thiết kế học phần cho hợp tác thời gian thực và chấp nhận chia sẻ nguồn lực.
Ở góc độ sinh viên, việc gắn nhà trường với doanh nghiệp thông qua dự án thực tế ngay trong quá trình học giúp người học được trang bị đúng những kỹ năng mà các ngành ASEAN đang cần. Tuy nhiên, nếu không cảnh giác, AI cũng có thể đào sâu bất bình đẳng. Phía Malaysia nhấn mạnh công nghệ phải thu hẹp chênh lệch giáo dục, đi cùng đầu tư hạ tầng số, Internet với giá phải chăng để người học tiếp cận năng lực sử dụng AI bất kể xuất thân kinh tế – xã hội. Câu chuyện này đặt áp lực lên các trường Việt Nam: hoặc họ xây quan hệ đối tác có đạo đức, bao trùm – chia sẻ hạ tầng, học liệu, kỹ năng số – hoặc hợp tác sẽ vô hình chung phục vụ nhóm ít người có điều kiện, đi ngược tinh thần liên minh giáo dục khu vực.
Từ giao lưu cộng đồng đến liên minh giáo dục khu vực: lựa chọn chiến lược cho Việt Nam
Các hoạt động giao lưu cộng đồng giữa sinh viên hai nước đang lặng lẽ xây nền móng mềm cho một liên minh giáo dục Đông Nam Á. Nhiều năm qua, Chính phủ Malaysia duy trì đội hình sinh viên tình nguyện định kỳ tham gia chiến dịch Mùa hè xanh tại TP.HCM. Cùng với những bữa ẩm thực Việt tại UKM, các chương trình “Du học: Tại sao không phải là Malaysia?” thu hút hơn 400 phụ huynh – học sinh Việt Nam, hay hội nghị Giáo dục Đại học Toàn cầu 2026 chào đón khoảng 300 đại biểu từ khắp ASEAN, chúng ta đang chứng kiến một mạng lưới giao lưu học thuật Đông Nam Á đa tầng: từ hoạt động cộng đồng, ngày hội thông tin đến diễn đàn học thuật cao cấp. Bỏ qua nó, Việt Nam sẽ đánh mất khả năng định nghĩa hình ảnh của mình trong tâm trí thế hệ sinh viên Malaysia và ASEAN.
Malaysia đánh giá cao bước tiến của giáo dục đại học Việt Nam, đặc biệt về tham vọng chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo, nghiên cứu khoa học và hội nhập quốc tế. Các trường, viện hai nước có tiềm năng học tập lẫn nhau và thiết lập quan hệ đối tác với kết quả thực tiễn và bền vững. Các cuộc thảo luận gần đây được kỳ vọng sẽ hỗ trợ quan hệ đối tác đại học trong tương lai, từ tuyển sinh, trao đổi học thuật, chương trình liên kết đến các hình thức hợp tác giáo dục khác. Chuyến giao lưu HSU – UKM đã mở ra thêm trao đổi hợp tác, đặt nền tảng cho nhiều cơ hội học tập, nghiên cứu và trải nghiệm quốc tế cho sinh viên trong tương lai. Nếu các trường Việt Nam biết chủ động tận dụng thế chủ động này, hợp tác giáo dục Việt Nam Malaysia sẽ không dừng ở “hợp tác song phương”, mà trở thành hạt nhân của một liên minh giáo dục khu vực, nơi sinh viên, giảng viên và doanh nghiệp cùng định hình diện mạo ASEAN trong kỷ nguyên AI.
