Thi tuyển lớp 10 chỉ với Toán và Ngữ văn: Giảm áp lực nhưng có bỏ quên năng lực khác?

Đề xuất thi tuyển lớp 10 chỉ còn hai môn: Bước ngoặt hay rút gọn quá mức?

Đề xuất giảm số môn thi trong tuyển sinh lớp 10 THPT xuống chỉ còn hai môn Toán và Ngữ văn là một phương thức thi mới nhằm giảm tải áp lực thi cử cho học sinh, song đồng thời đặt ra câu hỏi lớn về việc liệu hệ thống giáo dục có đang thu hẹp cách đánh giá năng lực toàn diện của người học và tạo ra sự lệch chuẩn trong mục tiêu cải cách giáo dục. Thời gian gần đây, Bộ GD&ĐT đang lấy ý kiến về dự thảo Thông tư thay thế Quy chế tuyển sinh THCS và THPT, trong đó nếu tổ chức thi tuyển vào lớp 10 công lập thì chỉ còn hai môn bắt buộc Toán và Ngữ văn, với thời gian làm bài lần lượt 90–120 phút và 120 phút. Đây là sự rút gọn rõ ràng so với quy định hiện hành vốn yêu cầu ba môn, trong đó môn thứ ba do Sở GD&ĐT lựa chọn từ các môn đánh giá bằng điểm số. Về mặt khẩu hiệu, nó nói đúng nỗi lo áp lực thi cử, nhưng về chiều sâu, chưa trả lời trọn vẹn câu hỏi: giảm áp lực bằng cách thi ít môn hay bằng cách thi ít mà vẫn đo được đúng chất lượng học tập?

Bối cảnh cải cách giáo dục: Vì sao đổi phương thức thi vào lúc này?

Đề xuất thay đổi phương thức thi tuyển lớp 10 không hề xuất hiện trong khoảng trống; nó nằm trong một lộ trình cải cách giáo dục rộng hơn. Đất nước đang bước vào giai đoạn thực hiện Nghị quyết Đại hội XIV và Nghị quyết 71-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, với định hướng coi giáo dục là quốc sách hàng đầu, nhằm mở rộng tiếp cận công bằng và nâng cao chất lượng phổ thông. Kỳ thi vào lớp 10 từ lâu đã là "điểm nóng" gây áp lực lớn cho học sinh, phụ huynh và hệ thống, nhất là ở đô thị lớn nơi chỉ tiêu trường công lập không đủ. Một câu nói có thể trích dẫn là: "Đây là sự rút gọn so với quy định hiện hành, nhằm giảm tải áp lực thi cử, phù hợp với tinh thần… ‘giảm áp lực, giảm chi phí cho xã hội’". Về mặt chính sách, việc điều chỉnh số môn thi được đặt bên cạnh mục tiêu phân luồng sau THCS, mở rộng giáo dục nghề, và tăng tính linh hoạt cho địa phương trong tuyển sinh. Câu hỏi đặt ra là: thay đổi số môn thi có thực sự chạm đúng gốc của vấn đề áp lực và công bằng, hay mới là một chỉnh sửa dễ thấy nhưng chưa đủ sâu?

Hà Nội thận trọng với phương thức thi mới: Giảm áp lực nhưng không đánh đổi ổn định

Trong khi Bộ GD&ĐT mở dự thảo, Hà Nội chọn cách đi chậm mà chắc với tuyển sinh lớp 10. UBND thành phố yêu cầu Sở GD&ĐT xây dựng phương án tuyển sinh lớp 10 năm học 2027–2028 theo đúng Quy chế, bảo đảm ổn định, an toàn pháp lý, chính xác, công bằng, khách quan, công khai, minh bạch và giảm áp lực cho học sinh, đồng thời tăng cường ứng dụng công nghệ, chuyển đổi số. Hà Nội cũng nhấn mạnh: việc thí điểm thi tuyển sinh trên máy tính hoặc điều chỉnh phương thức tuyển sinh phải có lộ trình, đánh giá đầy đủ điều kiện và tác động, không được "mặc nhiên thay đổi" khi chưa đủ căn cứ. Đây là thông điệp quan trọng: cải cách giáo dục, trong đó có phương thức thi mới, phải được kiểm chứng bằng dữ liệu, đánh giá rủi ro, và thí điểm có kiểm soát, thay vì chạy theo xu hướng giản lược thi cử. Song song đó, thành phố dự kiến tăng cường đánh giá định kỳ ở cấp THCS để tiến tới xác thực kết quả thường xuyên và có thể dùng làm căn cứ xét tuyển vào lớp 10 trong giai đoạn tới.

Hai mặt của đề xuất thi Toán, Ngữ văn: Giảm áp lực nhưng dễ làm lệch chuẩn học tập

Tác động thực tế tới học sinh: Giảm áp lực thi không đủ, phải giảm cả áp lực phân loại

Để đánh giá thực sự tác động của phương thức thi mới, cần nhìn vào bức tranh tuyển sinh lớp 10 hiện nay. Năm học 2026–2027, Hà Nội vẫn tổ chức thi ba môn Toán, Ngữ văn, Ngoại ngữ; khoảng 147.000 học sinh tốt nghiệp THCS, hơn 124.000 em đăng ký dự thi công lập, trong khi chỉ tiêu chỉ khoảng 82.660 suất, tỷ lệ trúng tuyển khoảng 66%. Ở một số năm gần đây, số học sinh trúng tuyển lớp 10 công lập lên đến hơn 102.000 em, chiếm trên 80% số đăng ký, nhưng con số còn lại vẫn là hàng chục nghìn học sinh phải rẽ sang con đường khác. Rõ ràng, áp lực chính không chỉ nằm ở số môn thi mà ở câu chuyện mất cân đối cung – cầu chỗ học, sự cạnh tranh gay gắt, và nỗi lo "rớt công lập". Thực tiễn cũng cho thấy áp lực đã tạo điều kiện cho gian lận thi cử, nhờ vả nâng điểm, làm đẹp học bạ ngay từ THCS, khiến tính khách quan của cả thi tuyển lẫn xét tuyển bị nghi ngờ. Vì vậy, nếu chỉ thay đổi số môn mà không song hành với mở rộng mạng lưới trường, phân luồng hợp lý và siết chặt giám sát, áp lực sẽ chỉ chuyển dạng chứ không biến mất.

Kết luận: Cải cách phải nhìn xa hơn hai bài thi Toán và Ngữ văn

Đề xuất thi tuyển lớp 10 chỉ với hai môn Toán Ngữ văn là một tín hiệu cho thấy hệ thống giáo dục đang cố gắng lắng nghe nỗi lo áp lực thi cử của xã hội. Tuy nhiên, cải cách giáo dục không thể chỉ dừng ở việc "cắt bớt môn thi" mà phải đặt trong tầm nhìn chiến lược: bảo đảm công bằng, khách quan, đồng thời thúc đẩy phát triển năng lực đa dạng của người học. Hà Nội với những chỉ đạo thận trọng, yêu cầu đánh giá tác động, thí điểm từng bước, và tăng cường xác thực kết quả học tập thường xuyên là một cách tiếp cận đáng để các địa phương khác tham khảo. Về dài hạn, phương thức thi mới chỉ có ý nghĩa nếu đi kèm ba điều: mở rộng cơ hội học tập sau THCS (cả THPT và trung học nghề), làm sạch và số hóa hệ thống đánh giá – học bạ, và xử lý nghiêm mọi hành vi gian lận trong học tập, kiểm tra, thi và tuyển sinh. Chỉ khi đó, một kỳ thi với ít môn hơn mới thực sự trở thành bước tiến của cải cách giáo dục, chứ không phải là sự giản lược quá dễ dãi.