Thi vào lớp 10 chỉ còn Toán và Văn: Bước ngoặt của giáo dục trung học
Đề xuất kỳ thi vào lớp 10 công lập chỉ còn hai môn Toán và Ngữ văn là phương án Bộ Giáo dục và Đào tạo đang lấy ý kiến, nhằm tinh giản tuyển sinh, giảm áp lực ôn luyện và điều chỉnh lại cách chuẩn bị thi lớp 10 của học sinh, phụ huynh trên phạm vi toàn hệ thống giáo dục trung học.
Điểm mấu chốt của phương án tuyển sinh mới là giảm số môn thi từ ba xuống còn hai, tập trung vào kỳ thi Toán Văn thay vì thêm một môn luân phiên như hiện hành. Học sinh nếu tham gia thi tuyển sẽ làm hai bài Toán và Ngữ văn trong chương trình THCS, mỗi bài 120 phút, riêng Toán có thể 90 phút tùy quy định. Tuy đây mới là dự thảo lần một, chưa phải quy định chính thức, nhưng nó báo hiệu sự dịch chuyển quan trọng trong tư duy tổ chức thi tuyển sinh ở bậc trung học phổ thông. Quan điểm của bài viết này là: cắt môn thứ ba là hướng đi đúng để giảm hình thức luyện thi, nhưng sẽ chỉ có ý nghĩa nếu nhà trường và địa phương đồng thời thay đổi cách dạy và phân luồng.
Giảm từ ba xuống hai môn: Ít gánh nặng ôn thi nhưng không giảm cạnh tranh
Lợi ích dễ thấy nhất của việc thi vào lớp 10 chỉ còn hai môn là khối lượng ôn luyện giảm ngay lập tức. Thay vì vừa hoàn thành chương trình lớp 9, vừa căng mình cho Toán, Ngữ văn và chờ địa phương công bố môn thứ ba, học sinh có thể dồn sức cho hai môn nền tảng quen thuộc. Điều này loại bỏ cảnh “ngồi trên đống lửa” mỗi năm khi chờ môn thứ ba rồi lao vào học cấp tốc, dẫn tới học lệch và học tủ ở lớp 9.
Tuy vậy, cắt một môn thi không làm biến mất áp lực cạnh tranh. Năm học vừa qua, khoảng 1,5 triệu học sinh tốt nghiệp THCS trong khi chỉ có gần 1,2 triệu suất lớp 10, tỷ lệ trúng tuyển khoảng 79,3%. Ở những nơi đông dân như Hà Nội, TP.HCM, số chỗ học công lập vẫn thấp hơn nhu cầu, nên “căng thẳng” sẽ dồn vào hai bài Toán và Văn, với trọng số cao hơn hẳn. Câu hỏi đặt ra là: đề thi có được thiết kế đủ khoa học để phân loại mà không biến hai môn này thành cuộc chơi luyện đề khốc liệt mới hay không?
Vì sao thay đổi lúc này: Từ áp lực phòng thi đến bài toán mạng lưới trường
Không phải ngẫu nhiên kỳ thi Toán Văn được đưa lên bàn thảo lúc này. Một mặt, hệ thống giáo dục trung học đang phải sắp xếp lại mạng lưới trường lớp, thành lập trường phổ thông nhiều cấp học, điều chỉnh địa bàn tuyển sinh trong bối cảnh một số nơi số học sinh đăng ký vào THPT công lập vượt khả năng đáp ứng. Mặt khác, mô hình chính quyền địa phương hai cấp, yêu cầu phân cấp, phân quyền, chuyển đổi số và cải cách thủ tục trong giáo dục buộc Bộ phải rà soát quy định tuyển sinh để phù hợp thực tế quản lý mới.
Ở tầm chính sách, tinh giản kỳ thi vào lớp 10 là thông điệp: một kỳ thi chuyển cấp không nên buộc học sinh dồn quá nhiều thời gian cho luyện thi nếu vẫn có thể chọn lọc công bằng bằng phương thức gọn hơn. Tuy nhiên, bản dự thảo này vẫn đang trong giai đoạn xin ý kiến chuyên môn và dư luận, sẽ còn chỉnh sửa trước khi lấy ý kiến rộng rãi người dân và chưa phải là quy định chính thức. Điều đó nghĩa là cuộc tranh luận quanh việc nên thi mấy môn, thi môn gì, vẫn còn mở và cần tiếng nói thực chất từ nhà trường, giáo viên và phụ huynh.
Chiến lược ôn thi mới: Tập trung Toán Văn nhưng không bỏ bê môn khác
Khi kỳ thi vào lớp 10 thu gọn còn Toán và Ngữ văn, cách chuẩn bị thi lớp 10 của học sinh buộc phải thay đổi. Ưu điểm rõ ràng là thời gian ôn thi được dồn cho hai môn trụ cột, tránh tình trạng “chạy đua” cùng lúc ba môn như trước. Đề xuất này cũng xóa đi sự bất định của môn thứ ba – vốn khiến học sinh phải giữ trạng thái ôn tập trên diện rộng, chỉ để phòng trường hợp một môn bất kỳ bị chọn thi tuyển trong năm cuối cấp.
Tuy vậy, nếu chỉ nhìn kỳ thi Toán Văn như chiếc phao cứu áp lực, phụ huynh và học sinh dễ rơi vào bẫy mới: coi nhẹ các môn còn lại, dồn cả lịch học thêm vào hai môn thi. Chính các chuyên gia đã cảnh báo, chống học lệch phải được giải quyết bằng dạy học và đánh giá thường xuyên trong nhà trường, chứ không phải bằng việc tăng hay giảm số môn thi trong một kỳ thi cạnh tranh cao. Điều khôn ngoan là sử dụng khoảng thời gian “giảm tải” để học đều, củng cố nền tảng các môn quan trọng khác cho lộ trình học xa hơn, thay vì biến Toán và Văn thành hai “siêu môn” luyện thi.
Kết luận: Kỳ thi Toán Văn nhẹ hơn, nhưng cuộc chơi dài hạn mới là quyết định
Từ góc nhìn người viết, phương án tuyển sinh mới với kỳ thi Toán Văn là bước đi hợp lý để giảm áp lực ôn luyện và hạn chế tình trạng học lệch theo môn thi thứ ba. Nhưng ta không nên ảo tưởng: nó không thể một mình giải quyết bài toán cạnh tranh vào trường công, khi số chỗ học vẫn thấp hơn nhu cầu ở nhiều địa phương.
“Một kỳ thi gọn gàng là điều kiện cần, nhưng một mạng lưới trường THPT đủ chỗ học và chất lượng tương đối đồng đều mới là điều kiện đủ.” Cùng với đổi mới thi vào lớp 10, hệ thống giáo dục trung học cần tiếp tục đầu tư trường lớp, tăng suất lớp 10 ở vùng dân số tăng nhanh, thu hẹp khoảng cách chất lượng giữa các trường và nâng sức hấp dẫn của giáo dục nghề nghiệp, giáo dục thường xuyên. Chỉ khi đó, việc chuẩn bị thi lớp 10 mới thực sự bớt nặng nề, và kỳ thi Toán Văn sẽ trở thành cánh cửa hợp lý, thay vì là rào cản khác cho học sinh 14–15 tuổi.
