Vành đai 5 Hà Nội: Dự án hạ tầng chiến lược nhưng đầy rủi ro chậm tiến độ
Đường Vành đai 5 Hà Nội là dự án hạ tầng giao thông chiến lược, dài khoảng 349km, kết nối 7 địa phương vùng Thủ đô, được thiết kế như tuyến cao tốc 6 làn cùng đường song hành, nhằm hình thành hành lang kinh tế mới, giảm ùn tắc và mở rộng không gian phát triển đô thị – công nghiệp cho toàn khu vực. Đây không phải một tuyến đường đơn thuần, mà là cấu trúc xương sống cho liên kết vùng Hà Nội, Ninh Bình, Hưng Yên, Hải Phòng, Bắc Ninh, Thái Nguyên và Phú Thọ. Theo Tờ trình của Chính phủ, việc đầu tư Vành đai 5 là yêu cầu cấp thiết để cụ thể hóa chiến lược phát triển kinh tế – xã hội giai đoạn 2021-2030 và các quy hoạch quốc gia, mạng lưới đường bộ, quy hoạch Thủ đô. Đây là dự án quan trọng quốc gia, với tuyến chính cao tốc thiết kế tốc độ 100-120km/giờ và đường song hành tốc độ 60-80km/giờ. Nhưng chính quy mô này khiến rủi ro chậm tiến độ và đội vốn trở nên cực kỳ nhạy cảm, đặc biệt ở khâu giải phóng mặt bằng.
288.000 tỷ đồng và bài toán giải phóng 4.000ha đất: Nút thắt sẽ quyết định thắng bại
Sơ bộ tổng mức đầu tư của Vành đai 5 khoảng 288.268 tỷ đồng, trong đó tuyến chính cao tốc khoảng 215.192 tỷ từ ngân sách Trung ương, phần đường song hành khoảng 73.076 tỷ từ ngân sách địa phương. Giai đoạn 2026-2030, Chính phủ dự kiến bố trí khoảng 59.700 tỷ đồng để chuẩn bị đầu tư toàn tuyến và triển khai trước khoảng 116km tuyến chính phía Đông. Đây là những con số đủ để biến mọi sai sót trong quản lý dự án thành gánh nặng ngân sách khổng lồ. Điểm đáng lo không phải kỹ thuật, mà là đất. Tổng diện tích giải phóng mặt bằng dự kiến khoảng 4.011ha, trải dài qua 7 tỉnh, thành với cấu trúc dân cư, sinh kế rất khác nhau. Cơ quan thẩm tra đã phải nhấn mạnh yêu cầu rà soát đầy đủ số liệu về đất đai, dân cư bị ảnh hưởng, chuẩn bị quỹ đất tái định cư và chính sách hỗ trợ chuyển đổi nghề, ổn định sinh kế. Nói thẳng: nếu khâu đất đai không được xử lý từ sớm và minh bạch, nguy cơ chậm tiến độ, tăng chi phí là điều gần như chắc chắn.
Cảnh báo từ Quốc hội: Chậm giải phóng mặt bằng sẽ kéo dài dự án và làm đội vốn
Tại phiên thảo luận, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên khẳng định Vành đai 5 là dự án hạ tầng có ý nghĩa chiến lược, tạo tuyến kết nối liên vùng và mở ra dư địa phát triển công nghiệp, đô thị, dịch vụ cho các địa phương trên toàn tuyến. Khi tuyến đường hoàn thành, một hệ sinh thái phát triển mới sẽ hình thành, giúp khai thác hiệu quả quỹ đất, thu hút đầu tư và gia tăng nguồn lực ngân sách cho các tỉnh, trong đó có Thủ đô Hà Nội. Nhưng ông cũng cảnh báo rất rõ: dự án đi qua nhiều địa phương, nên công tác giải phóng mặt bằng sẽ là yếu tố quyết định tiến độ thực hiện; các tỉnh thành phải vào cuộc quyết liệt, bàn giao mặt bằng đúng kế hoạch, tránh chậm trễ khiến dự án kéo dài và làm tăng tổng mức đầu tư. Đây là lời nhắc trực diện vào điểm yếu cố hữu của nhiều dự án hạ tầng: thiếu phối hợp liên tỉnh, đền bù kéo dài, dẫn đến chi phí phát sinh theo thời gian, từ vật liệu đến chi phí vốn.
Liên kết vùng 7 tỉnh: Vành đai 5 không thể trở thành "đường cụt" vì tắc khâu bồi thường
Vành đai 5 được thiết kế để hoàn thiện hệ thống đường vành đai Thủ đô, mở rộng không gian phát triển và tạo động lực tăng trưởng kinh tế – xã hội cho Vùng Thủ đô và các địa phương liên quan. 349km đi qua Hà Nội, Ninh Bình, Hưng Yên, Hải Phòng, Bắc Ninh, Thái Nguyên, Phú Thọ không chỉ là khoảng cách địa lý, mà là mạng lưới lợi ích chồng chéo giữa người dân, doanh nghiệp và Nhà nước. Khi tuyến đường hoàn thành, nó sẽ tạo trục cơ động quan trọng cả về kinh tế lẫn quốc phòng, an ninh. Theo các ý kiến thảo luận, nếu triển khai đồng bộ, đây sẽ là nền tảng mới cho liên kết vùng, giảm áp lực giao thông cho Hà Nội, đồng thời hình thành các cực tăng trưởng mới dọc hai bên tuyến. Ngược lại, nếu mỗi địa phương xử lý giải phóng mặt bằng theo cách riêng, không có cơ chế điều phối thống nhất, tuyến đường có thể thành "chuỗi dự án rời rạc", chắp vá, thi công lệch nhịp, làm suy giảm hiệu quả đầu tư tổng thể.
Giải pháp: Quy trình bồi thường nhanh, cơ chế thống nhất, giám sát chặt để tránh đội vốn
Muốn Vành đai 5 không lặp lại kịch bản đội vốn của nhiều dự án hạ tầng trước đây, Chính phủ phải coi giải phóng mặt bằng là mặt trận trung tâm. Trước hết, cần xây dựng cơ chế điều phối thống nhất cho dự án đi qua nhiều địa phương, phân định rõ trách nhiệm cơ quan đầu mối để kịp thời xử lý các vấn đề phát sinh về giải phóng mặt bằng, tiêu chuẩn kỹ thuật, giải ngân vốn và kết nối giữa các dự án thành phần. Đây không chỉ là yêu cầu quản trị, mà là "hàng rào" ngăn chi phí trượt lên theo thời gian. Cùng lúc, cơ chế bồi thường, hỗ trợ, tái định cư phải được thiết kế hài hòa lợi ích Nhà nước – người dân, tạo đồng thuận trong triển khai. Báo cáo thẩm tra đã nhấn mạnh việc chuẩn bị quỹ đất tái định cư, hỗ trợ chuyển đổi nghề, ổn định sinh kế. Nếu làm tốt, thời gian giải phóng mặt bằng sẽ rút ngắn, tránh kéo dài tiến độ. Nếu bỏ qua, mọi cơ chế đặc thù để rút ngắn thời gian chuẩn bị dự án sẽ bị vô hiệu hóa bởi tắc nghẽn trên thực địa.
