Vành đai 5 Hà Nội: dự án hạ tầng chiến lược nhưng đang đối mặt rủi ro chậm tiến độ
Đường Vành đai 5 Hà Nội là một dự án hạ tầng giao thông chiến lược, nhằm hình thành tuyến kết nối liên vùng quanh Thủ đô, mở rộng không gian phát triển công nghiệp, đô thị và dịch vụ, đồng thời giảm áp lực giao thông nội đô, tăng liên kết vùng và tạo động lực mới cho tăng trưởng kinh tế – xã hội khu vực Thủ đô. Chính vì vậy, vấn đề không chỉ là xây thêm một con đường, mà là xây một trục phát triển mới cho toàn vùng. Tuy nhiên, dự án này đang bộc lộ một nguy cơ rất quen thuộc của các dự án hạ tầng lớn: giải phóng mặt bằng có thể trở thành nút thắt kéo lùi tiến độ xây dựng và làm đội vốn. Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên đã nhấn mạnh ngay từ khâu thảo luận chủ trương rằng nếu không kiểm soát tốt khâu này, hiệu quả chiến lược của Vành đai 5 sẽ bị hao mòn ngay từ bước xuất phát.
Vì sao giải phóng mặt bằng là điểm nghẽn lớn nhất của Vành đai 5?
Điểm khác biệt của Vành đai 5 Hà Nội là tuyến đường đi qua nhiều địa phương, đồng nghĩa với việc công tác giải phóng mặt bằng phân tán trách nhiệm và lợi ích. Khi mỗi tỉnh, thành có tốc độ triển khai khác nhau, dự án tổng thể rất dễ bị xé lẻ thành những đoạn không ăn khớp, gây chậm tiến độ xây dựng. Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên khẳng định giải phóng mặt bằng sẽ là yếu tố quyết định tiến độ thực hiện và yêu cầu địa phương phải “vào cuộc quyết liệt”, bàn giao đúng kế hoạch để tránh kéo dài dự án và làm tăng tổng mức đầu tư. Câu chuyện ở đây không chỉ là kỹ thuật đo đạc, kiểm đếm, mà là năng lực điều phối thống nhất, khả năng đối thoại với người dân, và thái độ dám chịu trách nhiệm của chính quyền từng nơi. Nếu coi đây là khâu thủ tục, thay vì là chiến trường quyết định thành bại, dự án sẽ lặp lại vòng luẩn quẩn chậm – tăng chi phí – giảm hiệu quả.
Cơ chế tài chính và điều phối: Quốc hội yêu cầu làm rõ để giảm nguy cơ đội vốn
Trong các phiên thảo luận tại kỳ họp không thường lệ, Quốc hội không dừng ở việc khẳng định cần đầu tư Vành đai 5 mà đi thẳng vào bài toán vốn và cơ chế điều phối. Một đại biểu nêu rõ tổng mức đầu tư sơ bộ khoảng 288 nghìn tỷ đồng trong khi giai đoạn 2026 – 2030 mới dự kiến bố trí gần 59.700 tỷ đồng từ ngân sách Trung ương, yêu cầu Chính phủ làm rõ phương án cân đối vốn theo từng giai đoạn và trách nhiệm bố trí của từng địa phương. Đây là câu nói cần được coi là lời cảnh báo: “với tổng mức đầu tư sơ bộ khoảng 288 nghìn tỷ đồng, nếu chậm giải phóng mặt bằng, dự án có nguy cơ đội vốn và gây áp lực lớn lên ngân sách”. Quốc hội cũng yêu cầu cơ chế điều phối thống nhất, phân định rõ cơ quan đầu mối để xử lý kịp thời các vấn đề phát sinh về giải phóng mặt bằng, kỹ thuật, giải ngân và kết nối các dự án thành phần. Nếu những câu hỏi này không được trả lời thuyết phục ngay từ giai đoạn chủ trương, rủi ro tài chính sẽ sớm hiện hình bằng các lần điều chỉnh tổng mức đầu tư.
Khai thác quỹ đất hai bên tuyến: cơ hội tài chính nhưng dễ thành mầm mống khiếu kiện
Một điểm sáng của Vành đai 5 Hà Nội là khả năng tạo hệ sinh thái phát triển mới, giúp khai thác hiệu quả quỹ đất dọc tuyến, thu hút đầu tư và tăng nguồn lực ngân sách cho các địa phương. Nếu được quy hoạch đồng bộ, phần giá trị gia tăng từ quỹ đất hai bên tuyến có thể trở thành nguồn lực hỗ trợ chính cho dự án hạ tầng này, giảm phụ thuộc vào ngân sách nhà nước. Nhưng Quốc hội cảnh báo rõ: việc khai thác quỹ đất phải dựa trên cơ chế công khai, minh bạch, xác định rõ nguồn thu và cách phân chia giữa ngân sách trung ương với địa phương, đồng thời kiểm soát đầu cơ đất và hạn chế phát sinh khiếu kiện. Nói cách khác, quỹ đất không thể là vùng xám cho lợi ích nhóm. Nếu để giá đất tăng sốc mà cơ chế bồi thường, tái định cư không hài hòa lợi ích, sự phản ứng của người dân sẽ trực tiếp phản chiếu vào tiến độ giải phóng mặt bằng. Đó là lý do Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị nghiên cứu cơ chế bồi thường, hỗ trợ, tái định cư phù hợp, tạo đồng thuận trong triển khai.
Muốn giữ tiến độ xây dựng, phải giám sát đặc biệt và buộc địa phương chịu trách nhiệm
Qua cách Quốc hội bàn về Vành đai 5, có thể thấy nhận thức chung rằng đây là công trình quan trọng quốc gia, có ý nghĩa chiến lược trong mở rộng không gian phát triển, tăng cường liên kết vùng, giảm áp lực giao thông cho Thủ đô và bảo đảm quốc phòng, an ninh. Nhưng nhận thức chiến lược chỉ có giá trị khi đi kèm cơ chế giám sát chặt và phân quyền trách nhiệm rõ ràng. Đại biểu đề nghị xây dựng lộ trình triển khai cụ thể, xác định trách nhiệm từng cơ quan chủ quản để bảo đảm tiến độ và tính đồng bộ trên toàn tuyến. Với một dự án hạ tầng lớn như Vành đai 5 Hà Nội, giải pháp không phải là thêm một lớp thủ tục, mà là trao rõ quyền, buộc rõ trách nhiệm và giám sát công khai. Nếu địa phương bàn giao mặt bằng đúng cam kết, họ phải được hưởng phần lợi ích xứng đáng từ khai thác quỹ đất; nếu chậm, phải chịu trách nhiệm chính trị và tài chính tương xứng. Chỉ khi đó, cảnh báo về nguy cơ đội vốn vì giải phóng mặt bằng chậm mới không trở thành lời tiên đoán tự hoàn thành.
