Từ chuyến thăm cấp Nhà nước tới mục tiêu 3 tỷ USD
Thương mại Việt Nam New Zealand là tổng thể các hoạt động xuất nhập khẩu hàng hóa, dịch vụ, đầu tư và hợp tác kinh tế giữa hai nước, được dẫn dắt bởi các khuôn khổ như CPTPP Việt Nam, RCEP và các hiệp định khu vực khác, với mục tiêu nâng cao giá trị trao đổi và tăng chất lượng liên kết chuỗi cung ứng song phương.
Chuyến thăm cấp Nhà nước tới New Zealand của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm từ ngày 12 đến 14/8 theo lời mời của Toàn quyền Cindy Kiro đánh dấu bước ngoặt quan hệ song phương khi hai nước vừa nâng cấp lên Đối tác chiến lược toàn diện. Đây không chỉ là nghi thức ngoại giao, mà là tín hiệu rõ ràng rằng Hà Nội và Wellington muốn chuyển từ “tình cảm chính trị” sang “kết quả kinh tế” cụ thể. Với mục tiêu thương mại song phương đạt 3 tỷ USD, hai bên đặt ra thước đo tham vọng: hoặc biến đà tăng trưởng hiện tại thành cấu trúc hợp tác mới, hoặc bỏ lỡ một giai đoạn vàng để tái định vị trong chuỗi cung ứng khu vực.
Một phát biểu đáng chú ý là đánh giá rằng Việt Nam hiện là đối tác thương mại lớn thứ 12 của New Zealand với tỷ trọng 2,1% tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của nước này. Con số tưởng nhỏ nhưng lại cho thấy dư địa tăng trưởng lớn nếu hai bên chọn đúng ưu tiên ngành hàng.
Cấu trúc thương mại bổ trợ: Lợi thế lớn nhưng không tự động
Đằng sau mục tiêu 3 tỷ USD là một thực tế thuận lợi: cơ cấu hàng hóa Việt Nam – New Zealand mang tính bổ sung hơn là cạnh tranh. Việt Nam xuất khẩu điện thoại, máy tính, linh kiện điện tử, thủy sản, hạt điều, giày dép; trong khi nhập khẩu sữa và sản phẩm sữa, hoa quả, gỗ, nguyên phụ liệu dệt may – da giày, máy móc, thiết bị và sắt thép. Đây là nền tảng mà nhiều cặp đối tác khác phải mơ ước, vì cho phép tăng quy mô mà không tạo áp lực trực tiếp lên sản xuất trong nước của đối tác.
Tuy nhiên, cấu trúc bổ trợ không tự biến thành lợi ích nếu doanh nghiệp hai bên vẫn xem nhau như thị trường “ngoại vi”, chỉ tận dụng ưu đãi thuế mà không đầu tư vào liên kết chuỗi. Mục tiêu song phương 3 tỷ USD cần được hiểu như cam kết nâng “chất” thương mại: chuyển từ buôn bán thuần túy sang hợp tác sản xuất, đồng phát triển sản phẩm, chia sẻ tiêu chuẩn và dữ liệu thị trường. Nếu không, kim ngạch có thể tăng nhưng giá trị gia tăng nội địa lại dậm chân.
Trong nửa đầu năm, tổng kim ngạch song phương đạt 844,4 triệu USD với mức tăng 14,6%, trong đó xuất khẩu Việt Nam tăng 18,8% và nhập khẩu tăng 11,1%, đồng thời cán cân thương mại tương đối cân bằng. Đây là “điểm xuất phát đẹp” nhưng cũng là áp lực: duy trì sự cân bằng này trong giai đoạn tăng tốc là bài toán khó cho nhà điều hành hai nước.
Nông sản và nông nghiệp công nghệ cao: Tuyến đầu của xuất nhập khẩu nông sản
Nếu phải chọn một lĩnh vực có thể kéo mục tiêu thương mại 3 tỷ USD lại gần thực tế, đó phải là xuất nhập khẩu nông sản và nông nghiệp giá trị cao. Việt Nam đã mở cửa cho thịt bò đông lạnh, kiwi, táo, bí ngô, dâu tây của New Zealand, trong khi New Zealand cho phép xoài, thanh long, chôm chôm, chanh và bưởi của Việt Nam vào thị trường. Đây là bức tranh “có đi có lại” khá cân bằng, tạo sự tin cậy cần thiết để tiếp tục mở rộng danh mục.
Đi xa hơn, Việt Nam đang đề xuất mở cửa cho sầu riêng, hoa cắt cành, chanh leo, vải; còn New Zealand muốn đẩy nhanh thủ tục cho lê, mật ong, thịt hươu, nai. Trong khi đó, Bộ trưởng phụ trách Thương mại và Đầu tư New Zealand cam kết sẽ làm việc với các cơ quan liên quan để thúc đẩy mở cửa đối với nông thủy hải sản. Nếu các dòng sản phẩm này được “bật đèn xanh”, thương mại nông nghiệp sẽ không chỉ tăng về lượng mà còn tái cấu trúc chuỗi cung ứng, đưa nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ tham gia sâu hơn.
Tuy vậy, lợi thế nông sản sẽ bị mất nếu Việt Nam không đầu tư mạnh hơn cho tiêu chuẩn chất lượng, truy xuất nguồn gốc và logistics lạnh. Đó là “vé vào cửa” bắt buộc với một thị trường khắt khe như New Zealand, nhất là trong bối cảnh các hiệp định thương mại thế hệ mới luôn gắn ưu đãi với tiêu chuẩn bền vững.
CPTPP Việt Nam và vai trò của New Zealand: Từ cam kết tới lợi ích cụ thể
Một điểm then chốt là cả Việt Nam và New Zealand đều cùng tham gia CPTPP, RCEP, AANZFTA và hợp tác trong APEC. Điều này làm cho cụm từ “CPTPP Việt Nam” không chỉ là khẩu hiệu hội nhập, mà là nền tảng pháp lý để mở rộng thương mại và đầu tư hai chiều. Trong cuộc làm việc song phương, Bộ trưởng Công Thương Việt Nam đề nghị New Zealand phối hợp thúc đẩy mở cửa thị trường, tăng xúc tiến thương mại – đầu tư, kết nối các doanh nghiệp công nghệ thông tin và thương mại số.
Đáng chú ý hơn, Việt Nam đề nghị New Zealand ủng hộ để hoàn thành năm Chủ tịch CPTPP một cách hiệu quả, đồng thời chia sẻ kinh nghiệm, hỗ trợ kỹ thuật cho cả CPTPP lẫn quá trình chuẩn bị APEC 2027. Phản hồi từ New Zealand là sự ủng hộ rõ ràng: Bộ trưởng Todd McClay khẳng định sẵn sàng hỗ trợ Việt Nam trong năm chủ tịch CPTPP và chia sẻ những nội dung Việt Nam cần. Đây là cơ hội không chỉ để “điều phối phiên họp”, mà để học cách tận dụng hiệp định, từ các chương về thương mại số, môi trường tới tiêu chuẩn lao động.
Nếu biết biến năm Chủ tịch CPTPP thành “phòng thí nghiệm chính sách”, Việt Nam có thể dùng kinh nghiệm New Zealand như một bản hướng dẫn thực tế để tối ưu hóa ưu đãi cho doanh nghiệp, thay vì chỉ dừng ở văn bản. Ngược lại, nếu để năm chủ tịch trôi qua với vài hội nghị hình thức, lợi thế này sẽ nhanh chóng bị bỏ lỡ.
Kết luận: Mục tiêu 3 tỷ USD là phép thử cho tầm nhìn dài hạn
Mục tiêu thương mại 3 tỷ USD giữa Việt Nam và New Zealand không phải là con số tượng trưng, mà là phép thử đối với khả năng biến vốn chính trị thành lợi ích kinh tế. Nền tảng đã có: quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện, cấu trúc thương mại bổ trợ, tăng trưởng hai chiều ổn định, cùng sự đồng thuận ủng hộ Việt Nam trong vai trò Chủ tịch CPTPP.
Con đường phía trước rõ ràng: nông nghiệp và nông sản giá trị cao phải trở thành tuyến đầu xuất nhập khẩu nông sản; công nghệ, đổi mới sáng tạo và thương mại số là không gian hợp tác mới; còn CPTPP Việt Nam là khung chơi chung cần được khai thác tới cùng. Nếu hai bên dám đặt doanh nghiệp – đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa – vào trung tâm của các chương trình hợp tác, mục tiêu 3 tỷ USD sẽ chỉ là điểm khởi đầu cho một giai đoạn liên kết kinh tế sâu hơn và bền vững hơn.
