Tê liệt giao thông không còn là sự cố đơn lẻ mà là khủng hoảng hệ thống
Mưa bão phía Bắc trong những ngày qua là chuỗi hiện tượng thời tiết cực đoan gây ngập úng, sạt lở và gián đoạn hạ tầng viễn thông trên diện rộng, khiến nhiều tuyến quốc lộ, đường sắt và cửa khẩu biên giới đồng loạt tê liệt, làm đứt gãy các luồng vận tải hàng hóa và hành khách, tạo ra cú sốc tức thời cho hoạt động thương mại và logistics liên vùng. Nói cách khác, đây không chỉ là một đợt thiên tai, mà là bài kiểm tra khắc nghiệt đối với năng lực chống chịu của toàn bộ hạ tầng giao thông và giao thương khu vực phía Bắc. Theo báo cáo của cơ quan quản lý đường bộ, mưa lớn và bão đã khiến nhiều quốc lộ ở miền Bắc bị ngập sâu, sạt lở, giao thông bị tê liệt trên nhiều đoạn quan trọng. Pháp Vân – Cầu Giẽ, tuyến cửa ngõ ra vào Hà Nội, ghi nhận phần làn khẩn cấp và làn số 3 tại Km191+300 bị ngập 5–7 cm nước. Đáng chú ý hơn, hầm chui dân sinh Xóm Dậm ngập tới 70 cm, buộc phải đóng hoàn toàn, cắt đứt lối đi bộ và phương tiện qua khu vực này. Đây là hình ảnh thu nhỏ của tình trạng chung: những điểm nghẽn nhỏ trên bản đồ giao thông khi cộng hưởng sẽ biến thành khủng hoảng khu vực.
Quốc lộ Bắc Ninh, Cao Bằng, Lạng Sơn: Hạ tầng yếu dưới sức nặng 3.990 m3 đất đá
Điều đáng lo ngại không phải là một vài đoạn đường ngập nước, mà là mức độ lan rộng và lặp lại của các điểm sạt lở, ngập sâu trên mạng lưới quốc lộ trục Bắc. Tại Bắc Ninh, cầu Đại Tân trên Quốc lộ 18 từng bị nước lũ nhấn chìm tới 80 cm trước khi rút xuống khoảng 10 cm, minh họa mức dao động cực đoan của mực nước trên tuyến huyết mạch kết nối các khu công nghiệp với cảng biển. Trong khi đó, ở Cao Bằng, đoạn Quốc lộ 3 qua xã Phúc Hòa bị ngập tới 0,5 m, khiến phương tiện hoàn toàn không thể lưu thông. Đáng báo động hơn nữa là khối lượng đất đá sạt lở trên các tuyến miền núi. Trên Quốc lộ 6, khoảng 3.990 m3 đất đá đã tràn xuống mặt đường, lấp kín rãnh thoát nước tại 75 vị trí khác nhau. Ở Lạng Sơn, nơi tập trung nhiều luồng hàng hóa biên mậu, quốc lộ 1B, 4A, 4B, 3B và 31 ghi nhận sạt lở taluy tại 101 điểm với tổng khối lượng hơn 12.600 m3. Cùng với 5 vùng ngập sâu trên các tuyến 4A, 3B và 4B, tỉnh này hiện bị chặn giao thông tại 76 vị trí, trong đó có 60 điểm ngập và 16 điểm sạt lở. Khi một tỉnh biên giới quan trọng bị chia cắt bởi hàng chục điểm tê liệt giao thông, tác động không chỉ dừng lại ở an toàn đi lại, mà lan thẳng tới nhịp độ lưu chuyển hàng hóa cả vùng trung du và đồng bằng.
Cửa khẩu Chi Ma và sự mong manh của hạ tầng số trong thương mại biên giới
Nếu như quốc lộ bị nước và đất đá tấn công, thì tại cửa khẩu Chi Ma, hạ tầng số mới là điểm gãy của dòng chảy thương mại. Chiều 21/8, Hải quan cửa khẩu Chi Ma phát thông báo khẩn tới cộng đồng doanh nghiệp xuất nhập khẩu, chủ hàng và đơn vị logistics về việc tạm dừng làm thủ tục thông quan hàng hóa qua cặp cửa khẩu Ái Điểm (Trung Quốc) – Chi Ma (Việt Nam). Nguyên nhân không nằm ở phía mặt đường, mà ở phía bên kia biên giới: mưa bão kéo dài đã làm gián đoạn hạ tầng viễn thông, khiến trạm phát sóng tại thị trấn Ái Điểm gặp sự cố kỹ thuật nghiêm trọng, làm hệ thống công nghệ thông tin phục vụ kiểm soát và làm thủ tục hải quan bị tê liệt. Việc gián đoạn đường truyền buộc cơ quan chức năng hai bên phải dừng toàn bộ các nghiệp vụ thông quan hàng hóa xuất nhập khẩu, quá cảnh và tạm nhập tái xuất. Trong chuỗi cung ứng hiện đại, một nút công nghệ bị hỏng có sức phá ngang với một đoạn quốc lộ bị lũ cuốn: xe hàng bị yêu cầu giãn tiến độ đưa lên biên giới, kế hoạch giao nhận phải thay đổi, chi phí tồn kho và trễ hẹn giao hàng lập tức tăng lên. Dù lực lượng chức năng tại Chi Ma đang phối hợp chặt chẽ với phía nước bạn để cập nhật tiến độ sửa chữa và sớm thông báo thời điểm khôi phục thông quan, sự cố này vẫn là lời cảnh báo rõ ràng rằng việc số hóa hải quan chưa đi kèm đủ các phương án dự phòng trước thiên tai.
Đường sắt quốc tế tạm dừng: cú đứt gãy thứ ba của chuỗi cung ứng
Trong bức tranh “đa phương tiện cùng tê liệt”, việc đường sắt tạm dừng tàu liên vận quốc tế đi Trung Quốc là mắt xích thứ ba, khiến chuỗi cung ứng thêm một lần đứt đoạn. Theo Công ty cổ phần Vận tải đường sắt, các đoàn tàu liên vận đã được cho tạm ngừng chạy từ ngày 22/8 do ảnh hưởng của mưa lớn; đây được coi là trường hợp bất khả kháng nhằm bảo đảm an toàn tuyệt đối cho hành trình. Tổng công ty đường sắt đã phải kích hoạt chế độ tuần tra, chốt gác nghiêm ngặt tại các công trình và vị trí xung yếu, như cầu, đoạn đường dễ ngập nước, các khu vực hay xảy ra lũ quét, đá rơi, đất sụt, cũng như những đoạn nằm phía hạ lưu đê, đập thủy lợi, hồ chứa. Ngành đường sắt đang tập trung phương tiện, vật tư, thiết bị và nhân lực để khắc phục hậu quả mưa lũ, bảo đảm sớm khôi phục giao thông thông suốt. Đồng thời, họ chuẩn bị các phương án dừng tàu, giãn tàu, tăng bo, chuyển tải hành khách khi mưa lũ gây ngập úng, sụt trượt buộc phải dừng tàu tại một số khu gian. Về mặt thương mại, mỗi chuyến tàu liên vận quốc tế bị hủy là hàng trăm container bị chậm giao, những hợp đồng xuất nhập khẩu phải điều chỉnh lịch trình, và niềm tin của đối tác về độ ổn định của tuyến đường sắt xuyên biên giới cũng bị thử thách.
Từ bài học mưa bão phía Bắc đến yêu cầu tái thiết kế hạ tầng giao thương
Khi mưa bão phía Bắc cùng lúc làm tê liệt giao thông đường bộ, đường sắt và cửa khẩu Chi Ma, chúng ta đang chứng kiến một ví dụ điển hình về rủi ro hệ thống trong hạ tầng giao thương. Không một phương thức vận tải nào còn là “phương án B” an toàn nếu tất cả đều phụ thuộc vào những tuyến độc đạo qua miền núi, những điểm biên giới tập trung và những hệ thống công nghệ thông tin thiếu lớp dự phòng. Thiệt hại trước mắt là cảnh người dân bị cô lập bởi ngập và sạt lở, doanh nghiệp phải hoãn, giãn và chuyển hướng lô hàng, hành khách bị dừng, giãn và chuyển tải chuyến đi. Thiệt hại lâu dài là niềm tin vào độ tin cậy của chuỗi cung ứng phía Bắc. Con đường duy nhất để giảm thiểu các cú sốc tương tự là nhìn nhận thiên tai không chỉ là “tai nạn thời tiết”, mà là yếu tố đầu vào bắt buộc trong thiết kế hạ tầng: từ việc nâng cấp thoát nước trên các quốc lộ miền núi, củng cố taluy, mở thêm tuyến dự phòng, đến việc xây dựng hệ thống viễn thông và công nghệ thông tin tại cửa khẩu có khả năng hoạt động trong điều kiện gián đoạn kéo dài. Khi quốc lộ, đường sắt quốc tế và cửa khẩu Chi Ma cùng vấp ngã vì một đợt mưa bão, thông điệp rất rõ: chuỗi cung ứng chỉ mạnh bằng mắt xích yếu nhất của mình, và bây giờ là lúc phải nâng cấp những mắt xích đó trước khi cơn bão tiếp theo đến.
