Mưa lớn chỉ là giọt nước tràn ly của hạ tầng miền núi
Hạ tầng giao thông miền núi là hệ thống đường, cầu, taluy và công trình phụ trợ được xây dựng trong điều kiện địa hình dốc, địa chất phức tạp, liên tục chịu tác động của mưa lũ, sạt trượt và biến đổi khí hậu, nên mọi sai sót trong khảo sát, thiết kế, thi công và quản lý đều dễ dàng dẫn tới tai biến nghiêm trọng cho giao thông và đời sống dân cư. Những gì đang diễn ra tại Lạng Sơn, Quảng Ninh là minh chứng: mưa lớn do hoàn lưu bão không chỉ gây sạt lở Quốc lộ 4B mà còn kéo theo sạt trượt trên cao tốc Hữu Nghị – Chi Lăng và rạn nứt tại cầu ngầm tràn 4B, biến một đợt mưa thành phép thử tàn nhẫn với chất lượng hạ tầng giao thông miền núi. Trách nhiệm không thể tiếp tục được đổ hết cho “thiên tai bất khả kháng”.
Sạt lở Quốc lộ 4B: Cung trượt 100m và một tuyến huyết mạch bị bẻ gãy
Sạt lở Quốc lộ 4B không chỉ là một sự cố địa chất, mà là cú đánh trực diện vào kết nối giao thương giữa Lạng Sơn và Quảng Ninh. Sau nhiều giờ mưa lớn liên tục do hoàn lưu bão, đoạn Km66+100 - Km66+200 qua xã Châu Sơn bị sạt lở nghiêm trọng, mặt đường đứt gãy hoàn toàn. Cung trượt dài khoảng 100m, kéo theo hàng nghìn mét khối đất đá từ taluy dương sạt dồn xuống, làm sập kết cấu mặt đường. Vị trí tai nạn có địa hình đặc trưng của hạ tầng giao thông miền núi: một bên là đồi cao, phía còn lại là suối sâu, khiến việc lưu thông và xử lý sạt lở trở nên khó khăn. Việc cấm đường tuyệt đối và phân luồng từ xa là lựa chọn bắt buộc, nhưng cũng đồng nghĩa nhiều cộng đồng và doanh nghiệp bị cắt rời khỏi mạch giao thông.
Đáng chú ý hơn, đoạn tuyến bị đứt gãy vừa được thi công nâng cấp, đang trong thời gian bảo hành và chưa hoàn tất nghiệm thu, bàn giao. Nói cách khác, đây không phải là con đường cũ kiệt sức sau nhiều năm khai thác, mà là một công trình mới chưa kịp chứng minh chất lượng đã gục ngã. Sở Xây dựng Lạng Sơn đã lập rào chắn, cấm toàn bộ phương tiện đi qua khu vực, đồng thời yêu cầu các đơn vị thi công và giám sát đánh giá nguyên nhân, xây dựng phương án khắc phục và chỉ cho thông xe trở lại khi đã gia cố an toàn hoàn toàn. Câu hỏi cần trả lời không chỉ là “sửa thế nào”, mà là “vì sao một tuyến mới nâng cấp lại sạt lở nhanh đến vậy” – và trách nhiệm thuộc về ai.
Cao tốc Hữu Nghị sạt trượt: Taluy mới đắp và tư duy chạy theo tiến độ
Trong khi Quốc lộ 4B bị đứt gãy, tuyến cao tốc Hữu Nghị – Chi Lăng cũng ghi nhận hiện tượng cao tốc Hữu Nghị sạt trượt tại các mái taluy. Đại diện Ban điều hành dự án thừa nhận mưa lũ thường xuyên tại Lạng Sơn và các tỉnh Đông Bắc đã ảnh hưởng lớn đến tiến độ thi công, hoàn thiện dự án. Các mái taluy vừa được xây dựng, đất đắp chưa đủ thời gian đông kết đã bị nước mưa ngấm sâu; thêm vào đó, khi mưa, chúng phải gánh thêm tải trọng nước lũ từ sườn đồi đổ xuống, dẫn đến sạt trượt. Đây là bài học quá quen thuộc với hạ tầng giao thông miền núi: khi thiết kế taluy với độ dốc lớn, kết hợp nền đất mới đắp, mà không có giải pháp thoát nước và gia cố phù hợp, thì mưa lớn chỉ là chất xúc tác cho tai biến.
Doanh nghiệp dự án đã kiểm tra, lập danh sách từng vị trí sạt lở và yêu cầu nhà thầu khắc phục, đặt mục tiêu hoàn thành trước ngày 30/8. Câu nói đáng trích dẫn ở đây là: “Các bờ mái taluy vừa được bao đắp chưa đủ thời gian đông kết thì bị ngấm nhiều nước mưa, cộng thêm tải nước lũ, dẫn đến sạt trượt”. Đây không chỉ là mô tả kỹ thuật, mà là lời cảnh báo về thói quen thi công chạy theo mốc tiến độ hơn là mốc an toàn. Nếu tiêu chí bàn giao vẫn ưu tiên “kịp ngày khánh thành” thay vì “chịu được mùa mưa đầu tiên”, thì những điểm sạt trượt hôm nay có nguy cơ trở thành điểm đứt gãy ngày mai, lặp lại kịch bản của Quốc lộ 4B.
Cầu ngầm nứt rạn Quảng Ninh: Cảnh báo đỏ về kỷ luật kỹ thuật
Nếu Quốc lộ 4B và cao tốc Hữu Nghị bị mưa lớn gây sạt lở ngay trong giai đoạn thi công, thì ở Quảng Ninh, cầu ngầm tràn 4B lại bộc lộ vấn đề cầu ngầm nứt rạn Quảng Ninh trước cả khi nghiệm thu. Công trình do UBND phường Móng Cái 3 làm chủ đầu tư, được xây mới để phục vụ nhu cầu đi lại dịp Tết, và đã được cho phép thông xe kỹ thuật tạm thời đối với xe dưới 2,5 tấn từ ngày 10/02/2026. Tuy nhiên, khảo sát thực địa cho thấy công trình xuất hiện nhiều vết rạn nứt kéo dài, không chỉ ở bề mặt mà lan sang cả các cấu kiện bê tông cốt thép đúc nguyên khối như thành cầu, dầm gầm, mố và trụ cầu. Một số vị trí được “khắc phục” bằng cách trát đè xi măng, bôi keo trám bít, trong khi nhiều xe tải nặng vẫn qua lại bất chấp biển hạn chế tải trọng.
Chủ đầu tư giải thích rằng vết nứt chủ yếu nằm ở lớp phủ mặt cầu dày 7–11 cm và hệ thống chịu lực “vẫn an toàn”. Nhưng chính hình ảnh vết nứt trên dầm, mố, trụ cầu và cách xử lý thủ công lại kể câu chuyện khác: kỷ luật kỹ thuật bị xem nhẹ. Với đặc thù cầu ngầm tràn, ngoài tải trọng xe cộ, công trình còn phải chịu lực nước lũ, va đập trôi dạt; việc xuất hiện rạn nứt kết cấu trước giai đoạn nghiệm thu đặt ra yêu cầu phải kiểm định độc lập, minh bạch kết quả và siết chặt quản lý an toàn. Việc một công trình chưa nghiệm thu mà vẫn mở luồng cho xe qua, trong khi kết cấu đã có dấu hiệu suy giảm, cho thấy “bệnh” coi nhẹ rủi ro đang ăn sâu vào nhiều mắt xích của hạ tầng giao thông miền núi.
Từ sự cố liên hoàn đến yêu cầu nâng chuẩn hạ tầng giao thông miền núi
Chuỗi sự cố sạt lở Quốc lộ 4B, sạt trượt taluy trên cao tốc Hữu Nghị – Chi Lăng và cầu ngầm 4B nứt rạn không phải tập hợp những biến cố đơn lẻ, mà là minh chứng cho một hệ thống hạ tầng giao thông miền núi đang chịu sức ép lớn từ thiên nhiên trong khi nội lực kỹ thuật còn nhiều lỗ hổng. Mưa lớn do hoàn lưu bão và mưa lũ thường xuyên chỉ là “tác nhân kích hoạt”; phần còn lại đến từ khảo sát chưa sâu, thiết kế chưa tính hết kịch bản sạt trượt, giám sát thi công lỏng lẻo và văn hóa nghiệm thu “cho tạm chạy rồi tính sau”. Khi một tuyến mới nâng cấp đã sạt lở, một cao tốc đang thi công đã sạt trượt taluy, một cầu ngầm chưa nghiệm thu đã nứt, rõ ràng chúng ta đang trả giá cho cách làm hạ tầng “mỏng manh trước mưa lũ”.
Hướng đi không thể dừng lại ở những biện pháp khẩn cấp như rào chắn, phân luồng hay yêu cầu khắc phục trước một mốc thời gian cụ thể. Cần nâng chuẩn toàn bộ chuỗi: đánh giá lại quy hoạch tuyến trong địa hình đồi núi, áp dụng các giải pháp taluy, thoát nước và gia cố phù hợp với biến đổi khí hậu, siết chặt kỷ luật nghiệm thu và trách nhiệm của chủ đầu tư, nhà thầu, tư vấn giám sát. Đặc biệt, mọi công trình nằm trên các trục huyết mạch như Quốc lộ 4B phải được xem là “tài sản an toàn công cộng”, chứ không chỉ là gói thầu xây lắp. Khi mưa lớn tiếp tục gia tăng về tần suất và cường độ, chỉ những dự án coi an toàn là mục tiêu số một – thay vì tiến độ hay hình thức – mới có thể đứng vững qua mỗi mùa mưa bão.
