Từ một điểm đứt gãy đến bức tranh sạt lở đường bộ Việt Nam
Sạt lở đường bộ Việt Nam là hiện tượng taluy, mái dốc và nền đường bị trượt, sụt, cuốn theo đất đá xuống mặt đường dưới tác động kết hợp của mưa lũ kéo dài, địa hình dốc và kết cấu công trình chưa đủ an toàn, gây đứt gãy, tê liệt giao thông và đe dọa trực tiếp tính mạng, sinh kế của người dân miền núi. Chuỗi mưa lớn kèm hoàn lưu bão vừa qua đã biến khái niệm đó thành hiện thực khốc liệt trên nhiều tuyến quốc lộ then chốt ở miền Bắc. Điểm nhấn là quốc lộ 4B đứt gãy ở Lạng Sơn – một vết thương hở phơi bày sự mong manh của hạ tầng giao thông trước khí hậu cực đoan. Thay vì coi đây là “thiên tai khó lường”, cần nhìn nó như kết quả cộng hưởng giữa biến đổi khí hậu và những lựa chọn phát triển cơ sở hạ tầng còn nhiều đánh đổi an toàn.
Quốc lộ 4B đứt gãy: cú cảnh tỉnh về thiết kế và giám sát
Trên quốc lộ 4B, đoạn Km66+100 - Km66+200 qua xã Châu Sơn (Lạng Sơn) bị sạt lở nghiêm trọng, mặt đường đứt gãy hoàn toàn sau nhiều giờ mưa lớn do hoàn lưu bão. Cung trượt dài khoảng 100m, kéo theo hàng nghìn mét khối đất đá từ taluy dương đổ ập xuống, làm sập kết cấu mặt đường và khiến tuyến Lạng Sơn – Quảng Ninh bị phong tỏa. Đáng nói, đây là đoạn vừa được thi công nâng cấp, còn trong thời gian bảo hành và chưa nghiệm thu, nhưng lại nằm trên địa hình một bên vực sâu, một bên đồi cao, bên cạnh dòng suối. Cơ quan chức năng buộc phải lập rào chắn, cấm toàn bộ phương tiện qua lại, đồng thời yêu cầu đơn vị liên quan đánh giá nguyên nhân và xây dựng phương án khắc phục, chỉ thông tuyến khi xử lý xong nguy cơ sạt lở. Sự cố này không thể chỉ khép lại bằng vài biện pháp gia cố, mà phải mở ra câu hỏi nghiêm túc về tiêu chuẩn thiết kế, khảo sát địa chất và giám sát thi công trên các tuyến đường miền núi.
Quốc lộ 4A, 3B: giao thông chia cắt, dân và doanh nghiệp gánh hậu quả
Không chỉ quốc lộ 4B, mạng lưới đường trục liên tỉnh cũng rơi vào cảnh bị cắt khúc. Trên tuyến nối Cao Bằng – Lạng Sơn, quốc lộ 4A bị tắc tại Km15+800 (xã Na Sầm) và Km50 (xã Thất Khê) do mưa lũ kéo dài, khiến ách tắc trên trục huyết mạch này khó sớm khắc phục. Người dân và doanh nghiệp từ Thất Khê về trung tâm đô thị Lạng Sơn buộc phải đi đường vòng theo hai lộ trình thay thế, qua quốc lộ 3B, cao tốc và đường tuần tra biên giới. Ở Thái Nguyên, sạt lở taluy dương tại Km182+320 quốc lộ 3B, xã Chợ Đồn, làm khối lượng lớn đất đá tràn xuống mặt đường, chia cắt hoàn toàn giao thông; vết nứt dài khoảng 100m trên sườn đồi, đỉnh cách mặt đường 40m, đe dọa những đợt trượt tiếp theo. Sở Xây dựng phải tạm dừng lưu thông đoạn Km178+100 đến Km184+600 và phân luồng phương tiện sang quốc lộ 3C và ĐT.254B. Khi một chuyến xe từ bản ra phố trở nên dài hơn, nguy hiểm hơn, đó là cái giá cụ thể mà cộng đồng biên giới và miền núi đang trả cho mưa lũ hạ tầng giao thông quá dễ tổn thương.
Thanh Hóa: tuyến 217, 15C liên tục sạt lở, di dời dân khỏi vùng nguy hiểm
Tại Thanh Hóa, mưa lớn từ ngày 21–22/8 làm tan chảy nền đất trên nhiều tuyến quốc lộ miền núi. Trên quốc lộ 217, taluy dương tại Km130 (xã Trung Hạ) sạt lở từ sáng 22/8 và tiếp tục trượt vào ban đêm, gần 20m³ bùn đất, đá tràn xuống mặt đường, cản trở lưu thông. Chính quyền địa phương phải lập chốt, cắm biển cảnh báo, phân luồng cho người và phương tiện đi hướng khác ngay trong đêm. Dù sáng hôm sau tuyến đã được giải tỏa và thông xe, lực lượng vẫn trực 24/24, theo dõi nguy cơ sạt lở mới do mưa còn tiếp diễn. Trên quốc lộ 15C, khu vực bản Táo, xã Trung Lý cũng xuất hiện đất đá trôi xuống mặt đường, buộc biên phòng và chính quyền phải khơi dòng chảy, xử lý điểm sạt và từng bước khôi phục đoạn tuyến. Đồng thời, tại xã Yên Khương, hai hộ dân ở bản Mè Giàng được vận động di dời khỏi khu vực nhà xuất hiện vết nứt, để tránh nguy cơ sạt lở đe dọa tính mạng và tài sản. Cách phản ứng nhanh này cho thấy khi hạ tầng chưa thể an toàn tuyệt đối, bảo vệ con người phải là ưu tiên số một.
Khắc phục đường sá miền Bắc: không thể chỉ là vá víu sau mỗi mùa mưa
Những ngày cuối tháng 8, các tỉnh miền núi đang căng mình khắc phục đường sá miền Bắc sau mưa lũ. Lực lượng tại Lạng Sơn phải rào chắn, phân luồng, đánh giá hư hỏng và lên phương án xử lý trên quốc lộ 4B trước khi dám nghĩ đến chuyện thông tuyến. Trên 4A, 3B, các tuyến thay thế được hướng dẫn chi tiết, người tham gia giao thông được khuyến cáo theo dõi thời tiết, tuân thủ phân luồng và không tự ý đi vào vùng sạt lở. Ở Thanh Hóa, biên phòng và chính quyền liên tục rà soát điểm có nguy cơ sạt lở, duy trì lực lượng trực 24/24 và sẵn sàng di dời dân khỏi khu vực nguy hiểm. "Việc xử lý kịp thời các điểm sạt lở, đồng thời chủ động di dời người dân khỏi khu vực nguy hiểm đang được xác định là nhiệm vụ cấp thiết nhằm hạn chế thấp nhất thiệt hại về người và tài sản". Tuy nhiên, nếu chiến lược vẫn chỉ xoay quanh dọn bùn đất và phân luồng tạm thời, mỗi cơn bão mới sẽ lại vẽ thêm vết nứt lên bản đồ giao thông miền núi. Cần một cách tiếp cận khác: đánh giá lại quy hoạch tuyến, chuẩn hóa thiết kế taluy, siết quản lý thi công và dành nguồn lực cho phòng ngừa thay vì chạy theo khắc phục.
