Từ cơ hội tiếp cận đến năng lực làm chủ công nghệ
Chương trình nâng cao năng lực ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) cho sinh viên dân tộc thiểu số là hoạt động đào tạo thực hành nhằm giúp người học sử dụng công nghệ trong học tập, định hướng nghề nghiệp và giải quyết nhu cầu tại cộng đồng. Ngày 7/11, chương trình được tổng kết sau khi khởi động tại Trường Đại học Đà Lạt ngày 17/10, với sáu buổi học trực tiếp kết hợp trực tuyến. Hơn 5.400 sinh viên từ tám cơ sở giáo dục đại học được hỗ trợ phát triển năng lực số và khả năng ứng dụng AI. Quy mô ấy đáng chú ý, nhưng ý nghĩa lớn hơn nằm ở việc mở rộng cơ hội tiếp cận công nghệ cho nhóm người học vốn cần được bảo đảm không bị đứng ngoài làn sóng chuyển đổi số. Đây là hướng đào tạo AI có giá trị khi cơ hội học tập đi kèm năng lực thực hành, thay vì dừng ở việc giới thiệu công cụ.
Chương trình có sự đồng hành của cán bộ Đoàn, Hội Sinh viên, cố vấn học tập và giảng viên phụ trách công tác sinh viên. Theo Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học Nguyễn Anh Dũng, kết quả cho thấy khi được trao cơ hội tiếp cận phù hợp, sinh viên dân tộc thiểu số có thể làm chủ AI và vận dụng công nghệ cho học tập, nghề nghiệp tương lai cũng như đóng góp cho cộng đồng. Thông điệp này đặt đúng trọng tâm: năng lực không nên bị đánh giá qua xuất thân hay nơi học tập, mà cần được nuôi dưỡng bằng điều kiện tiếp cận và nội dung thiết thực.
Kỹ năng AI sinh viên được rèn qua bài tập cụ thể
Nội dung học không chỉ xoay quanh cách đặt câu hỏi cho chatbot. Sinh viên thực hành tìm kiếm và xử lý thông tin, làm việc với tài liệu, tạo bài trình bày và hình minh họa, phân tích dữ liệu, luyện hội thoại tiếng Anh, tìm hiểu an toàn mạng, xây dựng ứng dụng và tự động hóa công việc. Cách tổ chức này giúp kỹ năng AI sinh viên gắn với những việc có thể dùng ngay trong học tập, đồng thời đặt nền tảng để người học lựa chọn công cụ có trách nhiệm. Chương trình được xây dựng theo Khung năng lực số cho người học của Bộ Giáo dục và Đào tạo, có tham chiếu khung năng lực AI của UNESCO. Đó là điểm đáng giá: đào tạo AI không nên chỉ dạy thao tác nhanh, mà còn cần giúp người học hiểu cách kiểm tra thông tin, bảo vệ dữ liệu và nhận biết giới hạn của công nghệ.
Mức độ tham gia cũng cho thấy nhu cầu học tập đáng kể: hơn 5.400 người đăng ký và 144 sản phẩm được gửi tham gia thử thách ứng dụng AI. Theo số liệu tổng kết, người học thuộc 42 dân tộc thiểu số, nữ giới chiếm 73,1%; các buổi học nhận hơn 11.700 lượt đánh giá, điểm trung bình 4,84/5. Những con số này phản ánh sự quan tâm rộng, nhưng giá trị của chương trình cần được nhìn qua sản phẩm và khả năng áp dụng sau khóa học. Từ việc dùng AI để tìm câu trả lời, một số sinh viên đã tiến tới tạo sản phẩm học tập, hình ảnh minh họa và bài thuyết trình.
Ứng dụng AI cộng đồng bắt đầu từ nhu cầu địa phương
Điểm thuyết phục nhất của chương trình là nhiều ý tưởng xuất phát từ vấn đề cụ thể, thay vì chạy theo công nghệ vì bản thân công nghệ. Các sản phẩm hướng tới hỗ trợ học sinh vùng cao tìm hiểu ngành học và thông tin tuyển sinh, giúp nông dân Tây Bắc xây dựng phương án vay vốn, quảng bá du lịch địa phương, khám phá di sản hát Then và đàn tính, hay giúp sinh viên quản lý thu chi cá nhân. Một nền tảng khác hỗ trợ giáo viên mầm non tự thiết kế trò chơi học tập tương tác để trẻ ôn bài cùng phụ huynh tại nhà. Đây là những ví dụ cho thấy ứng dụng AI cộng đồng có thể bắt đầu từ công cụ nhỏ, miễn là giải quyết đúng một nhu cầu có thật và phù hợp với người sử dụng.
Những sản phẩm thực hành cũng nối việc học trên lớp với đời sống, công việc và điều kiện tại địa phương. Điều đó quan trọng bởi công nghệ chỉ tạo ra giá trị khi người dùng hiểu vấn đề và có thể điều chỉnh giải pháp cho hoàn cảnh của mình. Bà Iwona Miliszewska, Trưởng khoa Khoa học, Kỹ thuật và Công nghệ của Đại học RMIT Việt Nam, đánh giá chương trình góp phần mở rộng cơ hội tiếp cận công nghệ bình đẳng và ghi nhận sinh viên chủ động tìm cách dùng AI giải quyết nhu cầu cộng đồng. Cách nhìn này giúp AI cho sinh viên dân tộc thiểu số không bị đóng khung như một kỹ năng cá nhân, mà trở thành phương tiện chia sẻ tri thức và hỗ trợ quê hương.
Bình đẳng số phải đi cùng khả năng ứng dụng
Sáu buổi học không thể thay thế quá trình rèn luyện lâu dài, nhưng chương trình cho thấy một cách tiếp cận đáng nhân rộng về mặt nguyên tắc: mở cửa tiếp cận, dạy kỹ năng thực hành và khuyến khích người học chọn vấn đề gần gũi để thử nghiệm. Kết quả không chỉ nằm ở số người tham gia mà còn ở việc sinh viên có thể biến kiến thức thành sản phẩm liên quan đến giáo dục, sinh kế, văn hóa và đời sống. Muốn cơ hội bình đẳng có ý nghĩa, người học cần được trang bị cả năng lực sử dụng công cụ lẫn khả năng đánh giá thông tin và dùng công nghệ có trách nhiệm. Các ví dụ từ khóa học cho thấy sinh viên dân tộc thiểu số không chỉ là người tiếp nhận công nghệ; họ có thể xác định nhu cầu và góp phần tạo giải pháp cho cộng đồng mình.
Kết luận, chương trình đã đưa kỹ năng AI đến hơn 5.400 sinh viên và đặt ứng dụng thực tế làm thước đo cho việc học. Giá trị nổi bật không nằm ở lời hứa rằng AI tự giải quyết mọi khó khăn, mà ở cơ hội để người học thử sức với công cụ mới, tạo sản phẩm hữu ích và kết nối tri thức với địa phương. Khi đào tạo AI tiếp tục gắn với nhu cầu thật và quyền tiếp cận bình đẳng, công nghệ mới có thể trở thành năng lực thiết thực cho cả sinh viên lẫn cộng đồng.
