Cái Mép Hạ: Định nghĩa tham vọng mới của kinh tế biển Đông Nam Bộ
Khu thương mại tự do Cái Mép Hạ là một không gian kinh tế tích hợp quy mô 4.174,35 ha gắn với cảng biển Đông Nam Bộ, được thiết kế như trung tâm logistics, công nghiệp, đô thị và dịch vụ hiện đại, kết nối đa phương thức đường biển, đường bộ, đường sắt, đường thủy nội địa, nhằm tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu và cạnh tranh trực tiếp với các cảng trung chuyển lớn trong khu vực. Điểm cốt lõi của dự án này không phải là thêm một khu bến cảng, mà là dựng lên một “hệ sinh thái cảng – logistics – sản xuất – dịch vụ” mới cho TP.HCM và vùng Đông Nam Bộ. Cuối tháng 7, chính quyền TP.HCM phê duyệt chủ trương xây dựng FTZ Cái Mép Hạ tại Tân Phước và Tân Hải, trên địa bàn Bà Rịa – Vũng Tàu cũ. Ngày 23/7, quyết định thành lập khu thương mại tự do chính thức được ban hành, cùng kế hoạch triển khai để đưa khu này vào hoạt động đúng lộ trình. Nếu nhìn ở góc độ cạnh tranh cảng khu vực, đây là lời tuyên bố khá rõ: Việt Nam không chỉ muốn là điểm xuất hàng, mà muốn trở thành mắt xích trung chuyển, phân phối và dịch vụ trong mạng lưới cảng biển toàn châu Á.
Lợi thế địa lý và hạ tầng cảng biển: mạnh nhưng chưa đủ để thắng Singapore, Port Klang
Cái Mép – Thị Vải đã được xếp thứ 11 trong danh sách cảng container tốt nhất thế giới, tạo nền tảng uy tín cho khu thương mại tự do Cái Mép. Về vị trí, khu này nằm cạnh cụm cảng nước sâu, cách trung tâm TP.HCM khoảng 50 km, sân bay quốc tế Long Thành khoảng 25 km, bao quanh bởi hệ thống sông rạch và vịnh Gành Rái – một lợi thế tự nhiên hiếm có cho cảng biển Đông Nam Bộ. Quy hoạch chi tiết cho thấy tham vọng tích hợp: 8 phân khu liền kề, từ bến cảng container hiện hữu, bến container Cái Mép Hạ và hạ lưu, ga đường sắt Biên Hòa – Vũng Tàu, cảng bến thủy nội địa, khu công nghiệp, trung tâm logistics 906 ha, đến khu công nghiệp – đô thị – dịch vụ hơn 850 ha. Tuy nhiên, so với các hub đã định hình như Singapore hay Port Klang, lợi thế địa lý và hạ tầng chỉ là điều kiện cần. Những đối thủ này thắng nhờ chuỗi dịch vụ giá trị gia tăng, thủ tục thông suốt, dữ liệu logistics số hóa và kết nối nội địa rẻ, nhanh, ổn định. Nếu Cái Mép Hạ không giải được bài toán kết nối liên vùng và thể chế, lợi thế hiện tại rất dễ bị “mòn” trong cuộc đua cạnh tranh cảng khu vực.
Không gian kinh tế biển mới và nhiệm vụ liên kết vùng: thắng hay thua ở chi phí logistics
Theo định vị, khu thương mại tự do Cái Mép Hạ sẽ là đầu mối kết nối sản xuất, thương mại, dịch vụ của TP.HCM với khu vực và thế giới, mở thêm không gian phát triển cho Đông Nam Bộ và cả nước. Đây là bước đi chiến lược, tạo động lực cho cả Đồng bằng sông Cửu Long nếu hình thành được hành lang phát triển ven biển phía Nam, liên kết Cần Giờ – Cái Mép – Thị Vải với hệ thống vành đai 3, vành đai 4. Vấn đề là, một cảng đón được tàu lớn không có nghĩa chuỗi logistics đã tối ưu. Nếu kết nối nội địa chậm, chi phí vận chuyển đắt, thì ưu thế vị trí khó chuyển thành năng lực cạnh tranh thực. Đó là lý do các chuyên gia nhấn mạnh phải sớm hoàn thiện khung pháp lý, gỡ điểm nghẽn vận tải thủy nội địa, chủ động tổ chức liên kết vùng thay vì xây mỗi dự án như những “ốc đảo hạ tầng” rời rạc. Nói thẳng: Cái Mép Hạ chỉ thực sự mở được không gian kinh tế biển mới nếu hàng hóa từ các vùng sản xuất được thu gom, trung chuyển với chi phí và thời gian cạnh tranh so với Singapore hay Port Klang.
Thu hút FDI hạ tầng logistics: cuộc đua về chất lượng dòng vốn và thể chế
TP.HCM không giấu tham vọng biến Cái Mép Hạ thành cực thu hút FDI hạ tầng logistics. Khu này được định hướng lấy kinh tế số, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn làm trọng tâm, gắn với trung tâm logistics xanh, cụm cảng biển và cảng trung chuyển hàng hóa quốc tế. Theo kế hoạch, FTZ sẽ ưu tiên các dự án hạ tầng quy mô lớn như bến cảng, trung tâm logistics và khu công nghiệp – đô thị – dịch vụ, đồng thời áp dụng các cơ chế đặc thù theo nghị quyết của Quốc hội để tăng sức hút nhà đầu tư quốc tế. Một điểm đáng chú ý là thủ tục được nới theo hướng thuận lợi hơn: nhà đầu tư nước ngoài được phép thành lập tổ chức kinh tế trước khi được cấp giấy chứng nhận đăng ký đầu tư, chuyên gia và nhà quản lý được giảm 50% thuế thu nhập cá nhân trong 10 năm, chuyên gia và lao động chất lượng cao có thể được cấp thị thực tới 5 năm và thẻ tạm trú đến 10 năm. Nhưng cơ chế ưu đãi không còn là “vũ khí” quyết định. Trong cuộc cạnh tranh cảng khu vực, các FTZ thế hệ mới thắng bằng chất lượng thể chế, tốc độ lưu chuyển hàng hóa và khả năng hút doanh nghiệp có giá trị gia tăng cao. Nói cách khác, thành công của Cái Mép Hạ nên được đo bằng chất lượng dòng vốn FDI hạ tầng logistics và vị thế mắt xích trong chuỗi cung ứng toàn cầu, không phải số lượng dự án trên giấy.
Lộ trình 2035 và câu hỏi then chốt: Cái Mép Hạ sẽ trở thành động lực tăng trưởng hay “giấc mơ cảng lớn”?
Theo lộ trình, giai đoạn 2026–2030, TP.HCM tập trung nâng cao hiệu quả phân khu hiện hữu, kiện toàn bộ máy quản lý, xây dựng nền tảng phần mềm giám sát, phát triển hạ tầng giao thông kết nối, giải phóng mặt bằng, lập quy hoạch chi tiết và chọn nhà đầu tư chiến lược. Giai đoạn 2031–2035, mục tiêu là hoàn thành toàn bộ khu chức năng, hình thành hệ sinh thái kinh tế hàng hải có năng lực cạnh tranh cao, phát triển FTZ theo mô hình xanh. “Sau năm 2035, Khu thương mại tự do gắn với cảng biển khu vực Cái Mép Hạ được định hướng trở thành hạt nhân của trung tâm kinh tế biển vùng Đông Nam Bộ, đồng thời hướng đến mục tiêu trở thành cảng trung chuyển lớn nhất cả nước, có tầm cỡ khu vực châu Á và quốc tế.” Đây là tham vọng lớn, và cũng là áp lực lớn. Để tránh kịch bản “giấc mơ cảng lớn” nhưng hoạt động trung bình, Cái Mép Hạ cần ba điều: kết nối liên vùng được triển khai thực chất, thể chế vận hành thông thoáng và có trách nhiệm, và chiến lược chọn lọc dòng FDI hạ tầng logistics gắn với kinh tế xanh. Khi đó, khu thương mại tự do Cái Mép mới có cơ hội trở thành động lực tăng trưởng mới cho trung tâm kinh tế biển Đông Nam Bộ, thay vì chỉ là thêm một điểm trên bản đồ quy hoạch.
