FTZ Cái Mép Hạ: Từ cảng biển nước sâu đến cực tăng trưởng mới
Khu thương mại tự do Cái Mép Hạ là một không gian kinh tế tích hợp cảng biển, logistics, công nghiệp và đô thị thông minh, được thiết kế như cực tăng trưởng phía Nam TPHCM, nhằm kết nối sâu hơn kinh tế biển TPHCM với chuỗi cung ứng toàn cầu và tạo ra giá trị gia tăng vượt xa mô hình cảng biển truyền thống. Ngày 23/7/2026, UBND TPHCM đã ban hành Quyết định số 4560/QĐ-UBND thành lập FTZ gắn với cảng biển khu vực Cái Mép Hạ. Không gian này có quy mô khoảng 4.174ha, nhưng được định vị vượt ra ngoài ranh giới địa lý để trở thành đầu mối kết nối sản xuất, thương mại và dịch vụ của TPHCM với khu vực và thế giới. Cùng lúc, cấu trúc kinh tế - đô thị của thành phố đang được tái cấu trúc theo các cực tăng trưởng chuyên biệt có khả năng kết nối toàn cầu, trong đó phía Nam được chọn làm mặt tiền hướng biển chiến lược.
Đô thị cảng thông minh: vì sao giá trị vượt xa một cảng biển hiện đại
Điểm thú vị của khu thương mại tự do Cái Mép không nằm ở việc xây thêm một cụm cảng nước sâu, mà ở tham vọng kiến tạo một đô thị cảng thông minh gắn với FTZ. Ngày 21/8, phường Tân Phước phối hợp Viện Quy hoạch xây dựng TPHCM tổ chức hội thảo về đô thị cảng thông minh Tân Phước, hạt nhân của khu thương mại tự do Cái Mép Hạ trong cực tăng trưởng phía Nam. Tân Phước với hơn 8.361ha ôm trọn FTZ Cái Mép Hạ và tiếp giáp cụm cảng Cái Mép - Thị Vải, được xác định là hậu phương đô thị trực tiếp của khu thương mại tự do, đồng thời là mắt xích nối hành lang kinh tế trung tâm tài chính quốc tế – cảng biển – cảng hàng không từ Thủ Thiêm tới Long Thành và Cái Mép. Theo Phó Chủ tịch UBND TPHCM Nguyễn Công Vinh, nếu chỉ phát triển một cảng biển hiện đại, giá trị gia tăng chủ yếu đến từ bốc xếp hàng hóa; còn nếu kiến tạo thành công đô thị cảng thông minh gắn FTZ, "giá trị tạo ra sẽ lớn hơn rất nhiều lần giá trị của hạ tầng cảng biển đơn thuần".
Hệ sinh thái kinh tế biển toàn diện: từ logistics đến kinh tế số và xanh
Chiến lược phát triển FTZ Cái Mép Hạ cho thấy TPHCM không còn nhìn phát triển cảng biển như một bài toán đơn ngành. Theo định hướng quy hoạch, FTZ Cái Mép Hạ không chỉ gói gọn trong khai thác cảng biển đơn thuần, mà tích hợp đa chức năng: logistics, công nghiệp, đô thị, dịch vụ, gắn với kinh tế số, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và trung chuyển hàng hóa quốc tế. Bên trong cấu trúc này sẽ có bến cảng container, cảng thủy nội địa, trung tâm logistics và ga Cái Mép Hạ trên tuyến đường sắt Biên Hòa – Vũng Tàu. Điều đó biến khu thương mại tự do Cái Mép thành không gian thử nghiệm những mô hình phát triển mới của Việt Nam trong kỷ nguyên kinh tế số, như nhận định của lãnh đạo TPHCM. Thực chất, đây là bước chuyển từ tư duy cảng – kho bãi sang hệ sinh thái kinh tế biển toàn diện, nơi dịch vụ giá trị gia tăng, dữ liệu và chuỗi cung ứng thông minh là nguồn tạo lợi nhuận chính chứ không chỉ là phí bốc xếp.
Liên kết vùng và hành lang ven biển phía Nam: FTZ như bản lề chiến lược
Nếu chỉ chăm chăm vào diện tích 4.174ha, TPHCM sẽ bỏ lỡ vai trò bản lề của khu thương mại tự do Cái Mép trong bài toán liên kết vùng. Phó Chủ tịch UBND TPHCM khẳng định FTZ được định vị là đầu mối kết nối sản xuất, thương mại và dịch vụ của thành phố với khu vực và thế giới, qua đó tạo thêm không gian phát triển cho Vùng Đông Nam Bộ và cả nước. TS. Trần Du Lịch nhấn mạnh việc hình thành các cực tăng trưởng phía Nam phải đặt trong tổng thể liên kết vùng, lấy hạ tầng giao thông làm then chốt. Nếu kết nối chậm và chi phí vận chuyển cao, lợi thế địa lý tự nhiên rất khó chuyển thành năng lực cạnh tranh. Vì vậy, đề xuất hình thành hành lang phát triển ven biển phía Nam, kết nối Đồng bằng sông Cửu Long, TPHCM và Vùng Đông Nam Bộ qua khu vực Cần Giờ tới cụm cảng Cái Mép – Thị Vải tại vịnh Gành Rái, đồng thời gắn với Vành đai 3 và 4 để tăng khả năng thu gom và phân phối hàng hóa, là yêu cầu mang tính sống còn nếu FTZ Cái Mép Hạ muốn đóng vai trò cửa ngõ giao thương quốc tế đúng nghĩa.
Cuộc đua thể chế, dòng vốn và lộ trình đưa FTZ Cái Mép Hạ thành hạt nhân kinh tế biển
Điểm khác biệt của khu thương mại tự do Cái Mép không phải là ưu đãi thuế rẻ hay giá đất thấp, mà là cuộc đua về thể chế và chất lượng dòng vốn. Theo các chuyên gia, giai đoạn 2026–2030 là thời gian đặt nền móng: nâng hiệu quả các phân khu hiện hữu, kiện toàn bộ máy quản lý, lập quy hoạch phân khu và chi tiết, ban hành quy chế hoạt động, đề xuất cơ chế ưu đãi đầu tư và đầu tư hạ tầng kết nối, giải phóng mặt bằng, chọn nhà đầu tư chiến lược. Từ 2031–2035, mục tiêu là tối ưu quỹ đất, thu hút thêm nhà đầu tư và hình thành hệ sinh thái kinh tế hàng hải có khả năng cạnh tranh. Sau 2035, FTZ Cái Mép Hạ được hướng tới trở thành hạt nhân của trung tâm kinh tế biển vùng Đông Nam Bộ và cảng trung chuyển lớn nhất cả nước, có tầm cỡ châu Á và quốc tế. Cơ chế vận hành sẽ dựa trên Nghị quyết 98/2023/QH15 được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị quyết 260/2025/QH15, với định hướng ưu đãi đầu tư, phân cấp thủ tục, cùng các cơ chế về hải quan, thị thực, ngoại hối và ngân hàng. Nếu thực thi tốt, FTZ Cái Mép Hạ sẽ là bước nhảy vọt giúp kinh tế biển TPHCM chuyển từ vai trò hậu cần xuất khẩu sang vai trò trung tâm điều phối chuỗi giá trị toàn cầu.
