Từ quyết định 4.170 ha đến tham vọng trung tâm kinh tế biển
Khu thương mại tự do gắn với cảng Cái Mép Hạ là một không gian kinh tế đặc thù rộng hơn 4.170 ha, được quy hoạch đồng bộ các bến cảng nước sâu, trung tâm logistics, ga đường sắt, cảng thủy nội địa và khu công nghiệp – đô thị nhằm tạo chuỗi giá trị xuất nhập khẩu, sản xuất và dịch vụ biển cho vùng Đông Nam Bộ. Đây không chỉ là một dự án hạ tầng, mà là nền tảng để thiết kế lại cách TP.HCM logistics kết nối với chuỗi cung ứng toàn cầu. UBND TP.HCM đã ban hành kế hoạch triển khai quyết định thành lập Khu thương mại tự do gắn với cảng biển khu vực Cái Mép Hạ, đặt mục tiêu đưa khu này vào hoạt động đúng lộ trình được phê duyệt. Theo Quyết định số 4560/QĐ-UBND ngày 23/7/2026, khu thương mại tự do có vị trí tại phường Tân Phước và Tân Hải, được bao quanh bởi sông, rạch, đường 991B và vịnh Gành Rái. Dự án được phân thành ba khu chức năng với tám phân khu liền kề, tổng diện tích khoảng 4.174,35 ha. Câu hỏi đặt ra là: TP.HCM sẽ dùng công cụ chính sách nào để biến quỹ đất khổng lồ này thành lợi thế cạnh tranh cảng khu vực, thay vì một khu công nghiệp biển “bình thường”.
Cấu trúc khu thương mại tự do: Từ cảng nước sâu đến trung tâm logistics
Điểm mạnh lớn nhất của khu thương mại tự do Cái Mép Hạ là cấu trúc được thiết kế xoay quanh chuỗi logistics biển – bộ – sắt. Phân khu số 1 là khu bến cảng container hiện hữu với diện tích khoảng 305 ha, đóng vai trò nền tảng lưu thông hàng hóa. Phân khu số 2 là bến cảng container Cái Mép Hạ 351,2 ha và phân khu số 3 là bến cảng container Cái Mép Hạ hạ lưu 780,66 ha, tạo nên cụm cảng nước sâu đủ dư địa mở rộng năng lực tiếp nhận tàu lớn. Cấu trúc này được nối với ga Cái Mép Hạ thuộc tuyến đường sắt Biên Hòa – Vũng Tàu (khoảng 30,63 ha), cảng bến thủy nội địa hơn 311 ha, khu Nam Khu công nghiệp Cái Mép hơn 272 ha, trung tâm logistics Cái Mép Hạ lên tới 906 ha và khu công nghiệp – đô thị – dịch vụ gần 851 ha. Một phát biểu có thể trích dẫn là: "Khu thương mại tự do Cái Mép Hạ được định hướng lấy kinh tế số, kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn làm trọng tâm, gắn với trung tâm logistics xanh, cụm cảng biển và cảng trung chuyển hàng hóa quốc tế". Nếu được vận hành đúng tinh thần khu thương mại tự do, cấu trúc này cho phép doanh nghiệp tối ưu chi phí, thời gian và chuỗi giá trị – điều các cảng khu vực luôn dùng để giữ lợi thế.
Vị trí Cái Mép Hạ và bài toán TP.HCM logistics vùng Đông Nam Bộ
Việc đặt khu thương mại tự do tại phường Tân Phước và Tân Hải không phải lựa chọn ngẫu nhiên. Khu vực này nằm trên trục kết nối cụm cảng nước sâu Cái Mép – Thị Vải, cảng trung chuyển quốc tế Cần Giờ và sân bay quốc tế Long Thành, tạo tam giác vận tải biển – hàng không – đường bộ chiến lược cho cả vùng Đông Nam Bộ. Về không gian tự nhiên, việc được bao quanh bởi sông, rạch và vịnh Gành Rái giúp gia tăng khả năng phát triển cảng biển và dịch vụ logistics ven biển. Khi TP.HCM nói về quy hoạch "hành lang công nghiệp logistics", Cái Mép Hạ chính là mảnh ghép giúp thành phố dịch chuyển khỏi mô hình cảng nội đô tắc nghẽn sang mô hình trung tâm trung chuyển ngoài khơi, kết nối sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Nếu cơ chế khu thương mại tự do được thiết kế đủ mở cho sản xuất xanh, xuất khẩu giá trị gia tăng và dịch vụ hàng hải chuyên sâu, TP.HCM có cơ hội không chỉ giải bài toán TP.HCM logistics đang quá tải, mà còn định hình lại vai trò của mình trong phát triển kinh tế biển vùng Đông Nam Bộ.
Lộ trình đến 2035: Cơ hội vàng nhưng rủi ro chậm nhịp
Kế hoạch phát triển khu thương mại tự do Cái Mép Hạ trải dài trên nhiều giai đoạn. Từ 2026 đến 2030, TP.HCM tập trung nâng cao hiệu quả hoạt động của các phân khu hiện hữu như hệ thống cảng biển, kho bãi và nhà máy trong Khu công nghiệp Cái Mép, đồng thời kiện toàn bộ máy quản lý, xây dựng nền tảng phần mềm giám sát, ban hành quy chế hoạt động, phát triển hạ tầng giao thông kết nối, giải phóng mặt bằng, lập quy hoạch các khu chức năng và lựa chọn nhà đầu tư chiến lược. Giai đoạn 2031–2035, các hạng mục đầu tư còn lại sẽ được triển khai, hoàn thành xây dựng và đưa toàn bộ khu chức năng vào hoạt động. Sau năm 2035, khu thương mại tự do gắn với cảng biển khu vực Cái Mép Hạ được định hướng trở thành hạt nhân của trung tâm kinh tế biển vùng Đông Nam Bộ và hướng đến mục tiêu là cảng trung chuyển lớn nhất cả nước, có tầm cỡ khu vực châu Á và quốc tế. Vấn đề không nằm ở việc có hay không một quy hoạch đẹp, mà là TP.HCM có giữ được tiến độ để không bị "chậm nhịp" so với các trung tâm cảng trong khu vực đang tăng tốc.
Cơ chế “6 rõ”: Liệu đã đủ để khu thương mại tự do tạo lợi thế?
UBND TP.HCM yêu cầu triển khai quyết định thành lập khu thương mại tự do theo tinh thần "6 rõ": rõ người, rõ việc, rõ tiến độ và thời gian, rõ trách nhiệm, rõ sản phẩm, rõ thẩm quyền. Kèm theo đó là cơ chế giám sát, đánh giá định kỳ về tiến độ, chất lượng và trách nhiệm, bảo đảm phối hợp chặt chẽ giữa Ban Chỉ đạo, các sở, ngành và địa phương trong quản lý nhà nước đối với khu thương mại tự do. Đây là bước đi tích cực để tránh tình trạng dự án lớn nhưng bị "chia cắt" bởi thủ tục và thiếu phối hợp. Tuy nhiên, bản thân cơ chế "6 rõ" mới xử lý phần quản trị nội bộ nhà nước. Để khu thương mại tự do Cái Mép Hạ trở thành động lực phát triển kinh tế biển, TP.HCM cần đi xa hơn ở ba hướng: thiết kế ưu đãi đủ khác biệt so với các khu công nghiệp thông thường; bảo đảm hạ tầng số và logistics xanh thực sự hoạt động, không chỉ trên giấy; và tạo không gian thể chế để các tập đoàn đa quốc gia trong lĩnh vực logistics, dịch vụ hàng hải, thương mại quốc tế có thể thử nghiệm mô hình kinh doanh mới. Nếu không, khu thương mại tự do sẽ dừng lại ở một nhãn gọi đẹp, khó tạo đột phá cạnh tranh cảng khu vực.
