Bỏ việc khởi nghiệp với ẩm thực đường phố: một lựa chọn giá trị sống
Hiện tượng bỏ việc khởi nghiệp với ẩm thực đường phố là việc những người đang có công việc ổn định, thu nhập tốt tự nguyện rời bỏ con đường chuyên môn để mở quán nhỏ, gánh hàng rong hoặc xưởng sản xuất, chấp nhận rủi ro tài chính và áp lực lao động nhằm đổi lấy sự tự chủ, được sống với đam mê ẩm thực và gắn lại với cộng đồng thông qua món ăn quen thuộc. Những câu chuyện đó không phải các trường hợp lẻ tẻ, mà đang phản ánh thay đổi quan trọng trong thang giá trị: nhiều người trẻ lẫn trung niên xem ý nghĩa công việc, sự gần gũi gia đình và cảm giác thuộc về văn hóa quê hương quan trọng không kém — thậm chí hơn — bảng lương cuối tháng. Khi nhìn vào các gánh bánh tráng, quán bánh tráng trộn hay lò bánh truyền thống, ta thấy rõ một câu hỏi: ổn định có phải lúc nào cũng đồng nghĩa với hạnh phúc?
Hai đầu bếp ở Toronto: từ bếp Tây sang góc phố Việt và bát bánh tráng trộn
Kim Ngọc và Phạm Thị Mỹ Loan từng có công việc đầu bếp với thu nhập tốt trong các nhà hàng nước ngoài, nhưng cả hai đã quyết định nghỉ việc để bán bánh tráng trộn, chè, cơm tấm quen thuộc với người Việt tại Toronto. Trước đó, họ tốt nghiệp ngành quản trị nghệ thuật ẩm thực và đứng bếp món Tây nhiều năm, rồi nhận ra mình mong một hướng phát triển khác, gắn với ẩm thực đường phố Việt Nam và kinh doanh gia đình do chính tay mình xây dựng. Tháng 10/2024, họ bắt đầu với một cửa hàng nhỏ trong trung tâm thương mại, dùng toàn bộ tiền tiết kiệm để duy trì hoạt động, chấp nhận khoảng 1,5 năm gần như không có thu nhập. Một câu nói tóm được lựa chọn của họ: “Tôi thích nấu ăn, thích kinh doanh và thích nhìn người khác vui khi ăn món mình làm”.
Với họ, mở quán không chỉ là bỏ việc khởi nghiệp mà còn là dựng một góc Việt Nam giữa Toronto: bàn ghế nhựa thấp, biển hiệu tên đường Cách Mạng Tháng Tám – Trường Chinh, thực đơn toàn những món ẩm thực đường phố từng gắn với tuổi thơ ở quê nhà. Bánh tráng trộn trở thành món đắt hàng, một trong những món bán chạy của quán. Việc mang món ăn vặt Việt sang Canada có tác động thực tế rõ ràng: trong khi phở, bánh mì, cơm tấm đã phổ biến, các món vặt đời thường vẫn rất khó tìm; họ tạo ra một nơi mà người Việt và khách bản địa có thể đến ăn bất cứ lúc nào, không cần chờ dịp cuối tuần hay đặt trước. Có khách người Việt lái xe đến 4 giờ để tới quán, cho thấy giá trị tình cảm và văn hóa mà một tô bánh tráng trộn có thể mang lại.
Từ ước mơ hướng dẫn viên đến người giữ nghề bánh tráng ba thế hệ
Nếu câu chuyện ở Toronto là khởi nghiệp hướng ra bên ngoài, thì chị Hồ Quế Châu ở xã Phú Hòa Đông, TPHCM là lựa chọn quay về bên trong: từ bỏ nghề hướng dẫn viên để giữ nghề truyền thống bánh tráng của gia đình. Lớn lên trong làng nghề bánh tráng Phú Hòa Đông, chị đã quen hình ảnh người dân nhóm lửa, tráng bánh mỗi sáng và thành thạo nghề từ năm 17-18 tuổi. Dù vậy, ước mơ trẻ của chị lại nằm ở ngành du lịch; chị học và trở thành hướng dẫn viên như mong muốn, cho tới khi lập gia đình và nhận thấy mẹ đã có tuổi, nghề truyền thống ba thế hệ có nguy cơ bị đứt đoạn nếu không ai tiếp nối. Khi mẹ hỏi có muốn tiếp nối nghề hay không, chị cân lại thang giá trị: giữa đam mê di chuyển và trách nhiệm với nghề gia đình, chị chọn trở về lò bánh. “Tôi quyết định từ bỏ ước mơ thời trẻ để về nhà tiếp nối nghề làm bánh tráng”.
Khác với mô hình kinh doanh gia đình theo kiểu chuỗi cửa hàng, công việc của chị Châu mang dáng dấp một xưởng thủ công: căn nhà mái lá, sân phơi vàng nắng, liếp tre lách tách tiếng bánh khô tự bong khỏi mặt liếp. Từ pha bột, tách nước, tráng, phơi, xếp bánh đều làm thủ công, giữ nguyên công thức từ thời ông bà nội. Mỗi ngày, chị cùng mẹ thức dậy lúc 2–3h sáng, tráng liên tục từ 3h đến khoảng 9h, cho ra từ 1.000 đến 1.200 chiếc bánh. Chị thừa nhận nghề này không giúp làm giàu, nhưng đổi lại thời gian gần gũi, chăm sóc gia đình và cảm giác đang giữ một phần ký ức tập thể của làng nghề. Trong bối cảnh nhiều nghề truyền thống đứng trước nguy cơ mai một, lựa chọn của chị là một dạng bỏ việc khởi nghiệp khác: khởi nghiệp gắn lại với cội nguồn, với giá trị phi lợi nhuận nhưng đầy ý nghĩa.
Ẩm thực đường phố, nghề truyền thống và bài toán giá trị thế hệ
Đặt hai hành trình cạnh nhau, ta thấy bỏ việc khởi nghiệp không chỉ là câu chuyện tiền bạc hay “dám làm giàu”. Với Kim Ngọc và Mỹ Loan, đó là bước đi tái định nghĩa sự thành công: thay vì thăng tiến trong nhà hàng lớn, họ ưu tiên tự do sáng tạo món Việt, tự tay xây dựng kinh doanh gia đình và mang ẩm thực đường phố đến cộng đồng người Việt xa quê. Với chị Hồ Quế Châu, khởi nghiệp lại mang hình hài gìn giữ nghề truyền thống, chấp nhận thu nhập không cao để giữ một nghề bánh tráng đã qua ba thế hệ trong gia đình. Điểm chung của cả ba là đều đặt ý nghĩa công việc và liên kết với văn hóa lên trên tính “ổn định” thuần túy. Họ chấp nhận đầu bếp rời bếp Tây, hướng dẫn viên rời tour du lịch để bước vào những ngày thức khuya dậy sớm, tự lo từ nguyên liệu, nhân sự đến vận hành.
Tác động đến người xung quanh không nhỏ. Ở Toronto, khách Việt lẫn bản địa có thêm điểm hẹn với bánh tráng trộn, chè ba màu, cơm tấm, giảm bớt khoảng cách văn hóa trong đời sống thường ngày. Tại Phú Hòa Đông, mỗi liếp bánh tráng thủ công là lời khẳng định rằng làng nghề không chỉ là hoài niệm mà còn là sinh kế và niềm tự hào, đủ sức hấp dẫn thế hệ sau học và tiếp nối; chị Châu đã bắt đầu truyền nghề cho con gái, dù tay nghề còn chưa thể so sánh với người lành nghề. Những câu chuyện này đặt ra một câu hỏi cho thế hệ trẻ: trong cuộc chạy đua bằng cấp và lương thưởng, liệu có bao nhiêu người sẵn sàng xem ẩm thực đường phố, nghề truyền thống và kinh doanh gia đình như một lựa chọn nghiêm túc, đáng để đánh đổi cả sự ổn định để theo đuổi?
Kết luận: Bỏ việc không phải nổi hứng, mà là tái chọn cuộc đời
Nhìn lại hành trình của hai cô gái ở Toronto và người phụ nữ giữ lò bánh tráng ở TPHCM, có thể thấy bỏ việc khởi nghiệp với ẩm thực đường phố hay nghề truyền thống không phải quyết định bốc đồng. Đó là kết quả của quá trình soi lại câu hỏi “mình muốn sống đời nào?”, trong đó sự ổn định của bảng lương không đủ che lấp mong muốn được tự chủ, được làm ra món ăn mang dấu ấn cá nhân, được nối dài ký ức văn hóa trong từng phần bánh tráng trộn, từng liếp bánh tráng phơi nắng. Dù đối diện 1,5 năm không thu nhập, hay nhiều năm tráng thủ công từ 2–3h sáng, họ vẫn kiên trì với lựa chọn của mình. Và chính sự kiên trì đó đang âm thầm vẽ lại bản đồ giá trị nghề nghiệp: nơi một gánh hàng nhỏ hay lò bánh quê nhà có thể trở thành trung tâm của cả một đời sống mới, cho người làm lẫn người ăn.
